Geboren op de dag van Venus. Ensors verjaardagsspeech

Op 13 april 1860 – ondertussen 154 jaar – geleden zag James Ensor het levenslicht in Oostende. Herwig Todts (Ensor Research Project) viert deze heugelijke gebeurtenis met een fragment uit een dankwoord van de kunstenaar tijdens een banket ter ere van zijn 62ste verjaardag in 1922. Een fragment dat meteen aantoont dat Ensor met woorden net zo sterk was als met verf. 

Ensor aan het werk in zijn atelier

Ensor aan het werk in zijn atelier

James Ensor had als kunstenaar ook literaire ambities. Hij behoorde tot de redactie van het tijdschrift La Flandre Littéraire. Revue mensuelle d’art et de littérature (1922 – 1927). 92 jaar geleden – in 1922 –  organiseerde de redactie van dat tijdschrift een banket om Ensor te vieren. De kunstenaar richtte een woord van dank tot het gezelschap, gelardeerd met “wonderbaarachtiglijke” neologismen, insinuaties, ironie en joie de vivre. Meteen onthult hij waarom het Ensor Research Project er aan houdt om telkens op de dertiende van de maand met een nieuwsbericht voor de dag te komen.

Beste vrienden, beste vriendinnen,

U zal mij mijn twijfelachtige bewoordingen vergeven, woorden die uw nauwgezette vriendschap nauwelijks waardig zijn. Hoezeer word ik geraakt, diep geraakt door uw goedheid op smaak gebracht met schoonheid. U allen hebt mij heerlijk verdronken, verzonken, ondergedompeld, verbockbierd (“bockonisé”) en vercitroenwaterd (“hydromelisé”), en ik ontwaar reeds een vluchtig paradijs, bevolkt door alcoholrijke engelen met vleugels van goud, en mooie gepluimde en gezwemvliesde dieren, die zwemen naar hobbelige eigenaardigheden.

[...]

Ik ben geboren in Oostende, de 13de april 1860, op een vrijdag, de dag van Venus. Welnu! beste vrienden, vanaf het gloren van mijn geboorte is Venus glimlachend tot mij gekomen en wij hebben elkaar langdurig in de ogen gekeken. Ha! die mooie blauwe, gifgroene ogen (pers et vers = perverse), haar lange zandkleurige haren.

[…]

Deze maand analyseert restaurator Karen Bonne hoe James Ensor met het paletmes in de hand op zoek ging naar de “perfecte toets” in een nieuwe bijdrage voor het Ensor Research Project van het KMSKA.

Detail van een geleidelijke opbouw van verftoetsen met een paletsmes onder de microscoop

Detail van een geleidelijke opbouw van verftoetsen met een paletsmes onder de microscoop

Jongbloed!’s laatste wensen (bij Duo’s 2)

Op zaterdag 19 april neemt Jongbloed!, de jongerencrew van het KMSKA, afscheid van Duo’s 2 en dat – zoals dat hoort – in stijl. Jongbloed!-er Aude nodigt je persoonlijk uit voor het slotfeest.

Liefste bezoekers,

Jongbloed!-er AudeAan alle mooie verhalen komt een einde, zo ook aan onze dierbare tentoonstelling. Maar voor we ons verhaal besluiten met de woorden ‘eind goed al goed’, willen we samen met jullie de tentoonstelling uitwuiven in stijl. We starten ons slotfeest met een gesprek tussen kunsthistoricus Johan Pas en mediatheoreticus Arjen Mulder. We denken samen met hen nog een laatste keer na over thema’s als de informatiestroom van de 21ste eeuw, de invloed van die informatiestroom op kunst en de rol die kunst en musea kunnen spelen in de omgang met die informatiestroom. Vik Leyten (directeur marketing, communicatie en educatie van het KMSKA) en Jongbloed!-er Rosan Meijers leiden het gesprek in goede banen.

Vervolgens zorgt FREE GEDNEB, een collectief jonge, bezielde studenten van het conservatorium Brussel, voor muziek in het decor van onze expo. Verwacht je aan een smakelijke cocktail van experimentele jazz met een vleugje klassiek. Voel je nadien nog steeds de nood om je benen los te schudden? Jongbloed! staat in de inkomhal paraat met een bonte verzameling aan plaatjes om jou en je ritmegevoel van afleiding te voorzien.

Bucket list bij Duo's 2

Bucket list bij Duo’s 2

Tot slot nog een oproep om onze laatste wensen in vervulling te laten gaan. We stelden een bucket list samen die je mee kan afwerken voor het einde van onze teergeliefde tentoonstelling. Bekijk het kunstwerk van David Claerbout samen met iemand die David heet. Of draag een gedicht voor bij een van de kunstwerken,… Maar kom vooral gewoon nog eens een kijkje nemen en sluit samen met ons Duo’s 2 feestelijk af. Tot dan!

Liefs,

Jongbloed!

De ratrace van vandaag vs. de paardenkoets van toen

In De Modernen. Duo’s 2 presenteert Jongbloed! kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het museum. De jongeren werkten daarbij een geheel eigen concept uit rond verschillende thema’s in de verschillende ruimtes van de Koningin Fabiolazaal. Jongbloed!-er Naomi blogt over hoe ze het thema tijd in een ruimte trachten te vatten.  

Jongbloed!-er Naomi Vroeger was alles beter. Een zin die we ongetwijfeld al door menig (groot)ouder hebben horen uitspreken. En, geef toe, we hebben het ook allemaal al wel eens gedacht, wij jongeren. Waar de mensen van vroeger uitkeken naar de ideale toekomst, blikken wij eerder nostalgisch terug naar het ideale vroeger. Toen alles mooi en écht was. Een tijd zonder selfies, twerking en social media. Een tijd waarin mensen nog brieven schreven, naar de markt gingen en zich te paard en koets verplaatsten in steden, zonder CO2-vergiftiging.

Zaalzicht in de ruimte 'tijd' Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Zaalzicht in de ruimte ‘tijd’Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Allicht bekruipt dit ontastbare gevoel je ook wanneer je door de laatste zaal van Duo’s 2 kuiert. In deze kamer, rond de thematiek tijd, paarden we telkens foto’s van jonge Antwerpse fotograaf Dries Segers met werk van o.a. Henri Leys, Emile Claus en Hugo Heyrman. Dit is tevens de enige zaal waar je ook echt werken ‘in duo’ ziet hangen. Zo schildert Claus de Markt voor de Schouwburg in Antwerpen en portretteert Segers jaren later op dezelfde plek onze grijze Rooseveltplaats. Mevrouw Craeybeckx, door Pieter Rottie, wordt vergezeld door Segers’ aangrijpende beeltenis van haar kleindochter.

Zaalzicht in de ruimte 'tijd' Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Zaalzicht in de ruimte ‘tijd’ Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Beklijvend, betoverend, bedroevend

Enerzijds spreken deze duo’s boekdelen; het is onbetwistbaar dat met het vergaan van de tijd een zekere authenticiteit verloren gaat. Anderzijds tonen de foto’s van Segers in hun simpliciteit een andere, nieuwe soort authenticiteit: we vinden onszelf telkens opnieuw uit.

Zaalzicht in de ruimte 'tijd' Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Zaalzicht in de ruimte ‘tijd’ Zaalzicht ruimte tijd (foto Jesse Willems)

Het gezegde dat vroeger alles beter was, is dus discutabel. Vooruitgang brengt ook mooie dingen teweeg. Bovendien is het wetenschappelijk bewezen dat de mens geneigd is zich meer het positieve dan het negatieve te herinneren uit zijn verleden. Niet moeilijk dat het dan vroeger altijd beter lijkt.

Op stap met de Vrienden

De Vrienden van het KMSKA gaan geregeld op uitstap naar tentoonstellingen en musea in binnen- en buitenland. Onlangs trokken ze naar de Bundeskunsthalle in Bonn waar ze de expo’s 1914. De avant-gardekunstenaars in oorlogstijd en Florence! bezochten. Blanche Schoesetters is coördinator van de Vrienden en blogt over wat ze ter plekke te zien kreeg.

De Bundeskunsthalle in Bonn

De Bundeskunsthalle in Bonn

De eerste tentoonstelling die we in de Bundeskunsthalle bezochten was 1914. Een Nederlandstalige gids leidde ons via de verschillende tentoonstellingszalen doorheen de tijd en hielp ons zo de kunstwerken in hun historische context te begrijpen. We zagen hoe kunstenaars zich bij aanvang van de Groote Oorlog tot de dreigende wereld relateerden. Propagandistisch of pacifistisch? Voor sommigen was de oorlog een middel om een betere wereld te creëren. Voor anderen was het de apocalyps, compleet met gewelddadige taferelen. Iedere kunstenaar had zijn eigen visie op de gebeurtenissen van toen en uitte die in zijn al even eigen stijl. Zoals zo veel mannen, gingen ook kunstenaars naar het front.  Al dan niet op vrijwillige basis. De tentoonstelling bracht mooi in beeld wat zo’n verschrikkelijke oorlog met hen deed. Hoe ze veranderden in stijl. Hoe ze de chaos en de verschrikking van de oorlog probeerden uit te drukken in hun kunst. De expo bracht meer dan 300 werken samen van 60 belangrijke Europese kunstenaars waaronder Max Beckmann, Otto Dix, Wassily Kandinsky, Ernst Ludwig Kirchner, Paul Klee, Pablo Picasso, Wilhelm Lehmbruck, Franz Marc, Egon Schiele,…Vlaamse kunst uit WOI kwam in de tentoonstelling niet aan bod. Daarvoor zullen we moeten wachten op De Modernen. Kunst uit de Groote Oorlog die het KMSKA dit najaar samen met het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren organiseert in de Koningin Fabiolazaal. Wie het oorlogsthema boeiend vindt, kan zich trouwens ook inschrijven voor onze uitstap naar Museum Louvre Lens op 18 juni 2014. Daar zullen we de expo Les désastres de la guerre 1800 – 2014 bezoeken.

Terug naar Bonn, of was het nu Florence? De tweede expo die we bezochten ging immers over de hoofdstad van Toscane. De stad van Dante en Bocaccio, Donatello en Sandro Boticelli, Amerigo Vespucci, Machiavelli en -vooral – de heimat van de Medici. Tijdens een boeiende rondleiding kwamen we alles te weten over de rijke geschiedenis van de stad. De gids nam ons mee van de Middeleeuwen – en de economische rol die de stad toen speelde – over de gouden 15de en 16de eeuw van kunst en wetenschap naar de 19de eeuw waarin Florence zowel een intellectueel als kosmopolitisch centrum was.  We zagen een uitgebreide mix van schilderkunst, beeldhouwwerk, literatuur, geschiedenis en zelfs meubilair. Er was ook een documentaire over de bouw van de koepel van de Basilica di Santa Maria del Fiore, kortweg de Dom van Florence, door Brunelleschi. Ik wist niet waar eerst te kijken omdat er zoveel moois te zien was. De rondleiding vloog dan ook voorbij.

De Vrienden van het KMSKA organiseren geregeld culturele uitstappen. Bekijk het programma van de komende weken op de museumwebsite.

Bind eens een boek

Afgelopen zaterdag kon je in De Modernen. Duo’s 2 terecht voor een cursus boekbinden. Jongbloed!-er Tineke brengt verslag uit van hoe dat haar verging. 

Jongbloed!-er TinekeSoms ben ik als Jongbloed!-er zo enthousiast over onze activiteiten dat ik zelf wil meedoen. Zo organiseerden we dit weekend een workshop boekbinden in de publieksruimte van onze tentoonstelling De Modernen. Duo’s 2.  Het koste me bloed, zweet, tranen, inwendige vervloekingen, scheuren in mijn papier, naalden in mijn vingers, knopen in mijn touw en lijm op mijn kleren, maar mijn boekje is toch afgeraakt. Het ziet er misschien niet zo professioneel uit als het exemplaar van onze begeleidster Elsje Dezwarte, maar ik was toch ontzettend trots en ga het zeker nog eens proberen. Oefening baart kunst, nietwaar?

Tineke bracht de verschillende stappen van haar werkproces in beeld in onderstaand filmpje.

Helemaal zen in Duo’s 2

Afgelopen dinsdagavond vond de eerste van twee yogasessie plaats in de tentoonstelling De MODERNEN. Duo’s 2.

In Duo’s 2 toont Jongbloed!, de jongerencrew van het KMSKA je vier mogelijke manieren om kunst te beleven in een tijd van immense informatiestroom. Eén daarvan is de tijd nemen en tot rust komen. Dat mag je gerust letterlijk nemen. Afgelopen dinsdagavond vond de eerste van twee yogasessies plaats in de exporuimte, tussen de kunstwerken. Dat leverde enkele erg rustgevende beelden op.

De volgende yogasessie in de Duo’s 2 vindt plaats op dinsdag 1 april om 20.00. Er zijn nog enkele plaatsen vrij. Snel inschrijven is de boodschap.

Het palet van Ensor

Een museum bewaart kunstobjecten maar ook schildersgerei en oude verftubes. Waar is dat goed voor?

James Ensor, Het schilderend geraamte, KMSKA (detail)

James Ensor, Het schilderend geraamte, KMSKA (detail)

Het schilderspalet geeft inzicht in het kleurengamma dat een schilder gebruikt. De kunstenaar geeft zich min of meer bloot in de manier waarop hij de verven aanbrengt en schikt op het palet. Maar er is meer. In 2010 heeft restaurator en Karen Bonne (verbonden aan het Ensor Research Project van het KMSKA) een aantal paletten, verftubes en pigmenten onderzocht en geanalyseerd. Die resultaten vertellen veel over de schilderspraktijk in de late 19de en begin 20ste eeuw, over de gebruikte verven – al dan niet in tubes en over de samenstelling van die verven. Maar ook over mengen, binden en verdunnen. Het is een belangrijke hulp bij het technisch onderzoek van de schilderijen en laat toe om schilderijen bijvoorbeeld chronologisch te schikken of te dateren.

James Ensor, Het schilderend geraamte, KMSKA

James Ensor, Het schilderend geraamte, KMSKA

Zelfs van op schilderijen afgebeelde paletten kan je veel leren. Het palet in Het schilderend geraamte (1892) laat veel wit, groen en geel zien en bijna geen aardekleuren, zo typisch voor de negentiende-eeuwse schilderkunst. Ensor gooit die overboord terwijl een kunstenaar als Karel Ooms in datzelfde jaar nog steeds vasthoudt aan het academische palet: de verf netjes aan de kant en veel bruin.

In een nieuw artikel voor het Ensor Research Project plaatst restaurator Karen Bonne enkele paletten uit de collectie van het museum naast paletten die afgebeeld staan op schilderijen van James Ensor en enkele van zijn tijdgenoten.