De tragische dood van Emile Verhaeren

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, De Provincie Antwerpen, het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode. Medewerkers van de verschillende instellingen lichten op deze blog geregeld een aspect van de tentoonstelling uit. Rik Hemmerijckx is conservator van het Provinciaal Museum Emile Verhaeren. Hij blogt over de wel erg tragische dood van dichter Emile Verhaeren op 27 november 1916. 

Portret Emile Verhaeren

Als dichter des vaderlands heeft Emile Verhaeren een niet aflatende activiteit ontplooid om het oorlogvoerende België te steunen. In zijn oorlogspoëzie gaat hij heftig te keer tegen de brutale Duitse bezetter. Geen inspanning is hem te veel om allerhande solidariteitsacties te ondersteunen. Zo begeeft hij zich op 25 november 1916 naar de Normandische stad Rouen om er een Frans-Belgische kunstexpositie ten voordele van de oorlogsslachtoffers in te leiden. Het is de bedoeling dat hij enkele dagen later terugkeert naar Saint-Cloud, nabij Parijs. In de ochtend van 27 november trekt Verhaeren samen met de Franse schrijver René Fauchois naar het station van Rouen om er een telegram te verzenden aan zijn vrouw:

“Arriverai ce soir vers 11 heures / si retard de train resterai loger Paris. Verhaeren.”

Na het middagmaal slentert hij samen met zijn vrienden-kunstenaars Maximilien Luce en Charles Angrand nog wat langs de oevers van de Seine. De kunstschilder Victor Gilsoul voegt zich eveneens bij het gezelschap. Pas tegen de late namiddag wordt er afscheid genomen. In het station van Rouen is het een drukte van jewelste: door de oorlogsomstandigheden gaan er per dag slechts twee rechtstreekse treinen richting Parijs. De perrons staan afgeladen vol. Verhaeren is blijkbaar ongeduldig en nog voor de trein vanuit Parijs stilhoudt, springt hij op de trede van een wagon. Tevergeefs probeert hij een deur open te krijgen, verliest zijn greep, valt en komt onherroepelijk onder de wielen terecht.

“Ma femme, ma patrie”

De dichter, die in zijn poëzie meermaals locomotieven geëvoceerd had, komt op deze tragische manier aan zijn einde. Het nieuws van de dood van Verhaeren verspreidt zich als een lopend vuurtje. In de geëxalteerde, patriottische sfeer van het moment worden de feiten in de media onmiddellijk aangedikt: de kranten weten te melden dat Verhaeren met zijn laatste adem “Ma femme! Ma patrie!” zou uitgeroepen hebben.

Verhaeren is een symbool voor het strijdende België en de autoriteiten houden er aan om het stoffelijk overschot van de dichter over te brengen naar het laatste stukje vaderland dat moedig standhoudt tegen de Duitse troepen. Zo wordt Verhaeren op 2 december begraven op het kerkhof van Adinkerke in de Westhoek. Zijn graf wordt enkele maanden later verplaatst worden naar Wulveringem bij Veurne. Pas in 1927 krijgt het zijn definitieve locatie toegewezen met de bouw van het grafmonument van Verhaeren aan de oevers van de Schelde in Sint-Amands.

Mijn verhaal in Kunst in de Groote Oorlog, deel 2: De profeet

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, de Provincie Antwerpen, het Letterenhuis Antwerpen en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode. 

In deze tentoonstelling speelt het (persoonlijke) verhaal van de schilder of schrijver een grote rol. Dit leek een perfecte aanleiding om eens te polsen bij onze bezoekers hoe zij de tentoonstelling beleven. Het project Mijn verhaal was geboren. We posten deze maand enkele verhalen van cursisten NT2 (Nederlands als 2de taal).

De tweede bijdrage van de Russische Olga valt op door het gebruik van een krachtige beeldende taal. Met een scherp oog voor detail verkent ze ieder stukje van de houtsnede De Profeet van Frans Masereel. Olga schrijft haar interpretatie van dit kunstwerk met veel overtuigingskracht neer. 

Frans Masereel, De profeet, KMSKA, ©KMSKA - Lukasweb

Frans Masereel, De profeet, KMSKA, ©KMSKA – Lukasweb

Ik ben Olga. Ik kom uit Rusland en ik woon al 2 jaar in Antwerpen. Ik geniet van mijn verblijf in België omdat het een perfecte mogelijkheid is om een veelzijdige cultuur, een exotische taal en een nieuwe mentaliteit te leren kennen.

De houtsnede van Frans Masereel heeft me met zijn rinkelende spanning en contrast aangetrokken. Ik zie en voel de caleidoscopische snelheid van de lopende reus boven en van de menselijke figuren beneden. De zwarte figuur op de achtergrond van het gloeiende kruis is een duidelijk teken van breekbaarheid, onstabiliteit en wanhoop van de wereld onder zijn enorme benen. Het skelet in vlammen, met de gepijnigde blik van een profeet wijst met één hand op de massa met vele gezichten, met de andere wijst hij naar de hemel. Daarmee voorspelt hij de kortstondigheid van ons bestaan.

“De stad zinkt onverbiddelijk in de vlammen van de hel.”

De engel van de dood loopt met grote stappen over de stad, die wordt bestuurd door geld, corruptie en macht. Overdreven vormen en het scherpe contrast van zwart en wit geven de tragedie van de samenleving levendig weer. Het belangrijkste punt van aandacht van de kunstenaar is de lelijkheid van de kapitalistische materiële wereld zonder ziel, spiritualiteit en menselijkheid. De stad zinkt onverbiddelijk in de vlammen van de hel.

De schilder werkt monochroom, maar ik zie wel een schimmenspel van sprankelende advertenties en etalages. Er zijn schoorstenen die in geweren veranderen, de chaos van auto’s, haastige mensen, trendy buurten, sinistere sloppenwijken,…

Er zal iets gebeuren dat men niet kan voorkomen. Er is geen weg terug.

Mijn verhaal in Kunst in de Groote Oorlog, deel 1: brief aan Nel Wouters

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, de Provincie Antwerpen, het Letterenhuis Antwerpen en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode.

In deze tentoonstelling speelt het (persoonlijke) verhaal van de schilder of schrijver een grote rol. Dit leek een perfecte aanleiding om eens te polsen bij onze bezoekers hoe zij de tentoonstelling beleven. Het project Mijn verhaal was geboren. We posten deze maand enkele verhalen van cursisten NT2 (Nederlands als 2de taal).

De Portugese Rita Fonseca bijt de spits af en blogt als eerste over haar bezoek aan de tentoonstelling. Ze schrijft een fictieve brief in naam van kunstenaar Rik Wouters aan zijn vrouw en muze Nel. Rita slaagt er in om haar ervaring bij Nachtmerrie – oorlog in emotionele woorden om te zetten die de kracht van deze kleine aquarel met verve weergeeft.

Rik Wouters, Nachtmerrie - oorlog, KMSKA

Rik Wouters, Nachtmerrie – oorlog, KMSKA, ©KMSKA – Lukasweb

Ik ben Rita Fonseca en ik kom uit Portugal. Ik ben 30 jaar en leerkracht Portugees. Ik hou van talen leren en wandelen/fietsen in Antwerpen. Nu probeer ik meer over de Belgische cultuur te leren en Rik Wouters was een prachtige ontdekking. Dit is mijn verhaal:

Lieve Nel,
Wanneer kom je naar Nederland?
Ik mis je.
Gisteren had ik een nachtmerrie. Ik werd badend in het zweet wakker en in mijn ogen had ik tranen… ik had het koud. Wanneer kom je naar hier?
Vroeger, toen ik klein was, dacht ik dat nachtmerries zwart-wit waren, stil, zoals een gat… Maar nu, nu na de oorlog hebben ze sterke kleuren, veel lawaai… Nel, wanneer kom je bij me?
Gisterenavond was ik alleen, in het donker en zag ik een prachtig en groen landschap, maar ineens waren er rode vogels die schreeuwden. Nel, Nel, ik voelde een grote angst, een grote pijn. Wat vreselijk! Ik voelde water, iets vloeibaar op mijn gezicht, maar het was geen water, het was bloed… Het hele landschap was bevlekt met bloed… de aarde, de hemel; rood, oranje, paars, bruin… bruin, het droge bloed van mijn broers.
Nel, kom naar huis. Ik ben alleen in deze nachtmerrie. Ik vlucht voor de oorlog, maar hij slaapt naast me en ik luister naar zijn kreten. De oorlog leeft, hij woont in me.
Nel, ik wil jouw kleuren, ik wil jouw stem horen. Kom.

Liefs,
Rik

The Sound of Rubens deel 4: Compassie

EEN SOUNDTRACK BIJ DE TENTOONSTELLING SENSATIE & SENSUALITEIT

De tentoonstelling Sensatie en Sensualiteit deelt de artistieke erfenis van Peter Paul Rubens op in zes thema’s: geweld, macht, lust, compassie, elegantie en poëzie. Curator Nico Van Hout ging voor elk van die thema’s op zoek naar verbanden tussen werk van Rubens en de vele kunstenaars die na hem kwamen.

In de aanloop naar de tentoonstelling maakte hij bovendien een selectie van muziek en filmpjes die aansluiten bij de verschillende hoofdstukken die in de expo aan bod komen. De komende weken stelt hij ze met plezier aan je voor.

In het hoofdstuk Compassie linkt Van Hout de Michielsen triptiek van Peter Paul Rubens  aan de Stabat Mater van Giovanni Battista Pergolesi. Het verband tussen Rubens’ St. Cecilia en Henry Purcell’s Ode on St. Cecilia’s Day, Hail, Bright Cecilia ligt voor de hand. De Kruisafnemeningen van Lucas Vorsterman en Jan Joris van Vliet & Rembrandt plaatst Van Hout tot slot naast Olivier Messiaens Quatuor pour la fin du temps.



#TheSoundOfRubens

De komende weken maken we op Spotify een afspeellijst met muziek die aan de verschillende thema’s en kunstwerken in de expo gekoppeld kan worden. Heb jij Sensatie en Sensualiteit bezocht en begon je daarbij quasi instinctief een nummer van Bach, Beethoven of Bruce Springsteen te neuriën? Laat het ons weten via facebooktwitter, of als reactie op dit blogbericht! Dan vullen we onze afspeellijst verder aan.

 

 

De Eerste Wereldoorlog getekend/Getekend door de Eerste Wereldoorlog. André de Ridder over de tekenaar Louis Raemaekers

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, De Provincie Antwerpen, het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode. Medewerkers van de verschillende instellingen lichten op deze blog geregeld een aspect van de tentoonstelling uit. Birgit Leenknegt is vrijwilliger in het Letterenhuis. Ze laat kunstcriticus en schrijver André de Ridder aan het woord over tekenaar Louis Raemaekers. 

In Belgium / Help / The National Committee for Relief in Belgium / [Tra]falgar Buildings, Trafalgar Square. Affiche door Louis Raemaekers, ca. 1918. Collectie Letterenhuis.

In Belgium / Help / The National Committee for Relief in Belgium / [Tra]falgar Buildings, Trafalgar Square. Affiche door Louis Raemaekers, ca. 1918. Collectie Letterenhuis.

In het Vlaamsgezinde dagblad De Vlaamsche Stem van maandag 19 april 1915 wijdt André de Ridder een artikel aan de oorlogsprenten van de Nederlandse tekenaar Louis Raemaekers. Tussen 1914 en 1918 voltooide Raemaekers zeven series van Het Toppunt der Beschaving, tekenbundels van oorlogstaferelen. De Ridder omschrijft de prenten als volgt:

“Dit werk […] zal blijven een der schoonste en afschuwelijkste herinneringen aan dezen onverbiddelijken moordkrijg.”

In tegenstelling tot zijn vaderland, het neutrale Nederland, had Louis Raemaekers duidelijk partij gekozen. Met tekeningen getiteld: Ordnung muss sein! Vrouwen links, mannen rechts, De kinderen van de Luisitania en Oostenrijk door Servië geklopt. Je had meer van de  franctireurs moeten profiteeren, zooals ik in België toont hij de Duitse oorlogsgruwelen. Aldus wenste hij de Nederlandse bevolking wakker te schudden met zijn gruwelijke en veelzeggende afbeeldingen. De Ridder stelt:

“Zijn onverschrokken aanval tegen de ‘beschavers’ heeft hem gekleed met een waardigheid, die hem alléén als een zeer behendig en gevoelig artist, maar als een schoon mensch, niet alléén voor ons […] maar door allen eerlijk-voelende burgers van al de beschaafde staten der aarde, zal doen eeren …”

De tekeningen bieden stuk voor stuk een unieke kijk op het oorlogsgebeuren. Volgens de Ridder zullen

“deze eenvoudig-geteekende platen van Raemaekers […] later historisch worden. Wij allen […] zullen deze teekeningen met zorg, en dankbaarheid en droefenis wegbergen in de laden onze bibliotheken, om ze later te toonen aan onze kinderen en kleinkinderen …”

 

Een tekening van Louis Raemaekers

“Twee Senegaleesche tirailleurs die een gewonden Pruis te drinken geven […] in sereen licht van de hoogere menschenliefde, een daad van schoonheid, een daad van goedheid, in den allerbloedigsten en allernutteloosten aller oorlogen, en zoo’n beeld geeft weer wat troost, wat hoop voor de toekomst …”

- A. de Ridder. “Het toppunt der beschaving door Louis Raemaekers” in: De Vlaamsche Stem, maandag 19 april 1915.

De twee Senegalezen, die tijdens de oorlog deel uitmaakten van het koloniale leger van Frankrijk, worden op de prent voorgesteld als Barmhartige Samaritanen. Volgens de parabel overschrijdt de goedheid van de mens het eigen geloof, of in dit geval de bondgenootschappen. Soms komt hulp vanuit onverwachte hoek en kan een Duitse getroffen soldaat geholpen worden door soldaten van de geallieerde zijde. Deze afbeelding volgt het patroon van Raemaekers waarin hij enerzijds de Triple Entente, met hierin o.a. Duitsland, afschildert als barbaren en schenders van de mensenrechten en anderzijds de geallieerden afbeeldt als bestrijders van al het kwade.

Een tekening van Louis Raemaekers

“Eén plaat vonden we ook in de derde serie, die ons pijnlijk aandoet, maar zullen we onze oogen sluiten, omdat de satire ons eigen volk treft? ’t Is de teekening “In ’t vroolijke Haagje”, waar Raemaekers ons toont enkele jonge Belgische feestvierders, in smoking of habiet, champagne drinkend in gezelschap van gedecoleteerde dames. In een Haagschen nachtbar, waar tziganen lustige deuntjes rakelen uit hunne viool. En dat die spotprent is moeten verschijnen, betreuren we. Misschien helpt Raemaekers’ rake teekening de kwaal genezen …”

- A. de Ridder. “Het toppunt der beschaving door Louis Raemaekers” in: De Vlaamsche Stem, maandag 19 april 1915.

Er zouden naar schatting één miljoen Belgen tijdens de Eerste Wereldoorlog de vlucht nemen voor de Duitse bezetter en in Nederland (tijdelijk) een veilige haven zoeken. In grote steden als Den Haag en Amsterdam stromen de Belgische uitgewekenen binnen. Vrijwel onmiddellijk zetten particulieren en de overheid mankracht en (financiële) middelen in om die ‘arme Belgen’ te ondersteunen. Toch komt er ook kritiek op de decadente levensstijl die sommige welgestelde Belgen erop aanhouden. Ook André de Ridder raakt dit heikele punt aan in een artikel in De Vlaamsche Stem van vrijdag 19 feburari 1915.

“We weten het ook dat er enkelen zijn van de slag, die men in kroegen en danskringen, speelclubs, en restaurants, nachtsociëteiten en variété-schouwburgen ontmoet. […] Zij drinken champagne! […] Zij klinken aan met hun glazen. Waarvoor? Op wat? Op wie? Voor de helden, die vallen? Voor ’t vaderland dat sterft? Of is ’t soms op den koning en de koningin, die zorgt en verpleegt en lijdt als een vrouw? Neen; zij drinken champagne omdat ze dat altijd doen, omdat ze ’t zoo in hun dagelijksch leven gewend zijn! […] Waar zou hun ziel schuilen? … Op den bodem van hun whisky-solda?”

Dit krantenbericht bewijst dat het ongenoegen over het buitensporige leven van enkele Belgen in Den Haag zich niet beperkt tot Hollandse stemmen, maar tevens uit Belgische monden te horen viel. Het percentage vluchtelingen dat het zich kon permitteren om “zotte prijzen […] te betalen voor bont en kleeren en juweelen, terwijl de champagne stroomt” zal wellicht niet opwegen tegen het massale aantal arme en ontredderde uitgeweken Belgen.

Birgit LEENKNEGT

LEZING: Emile Verhaeren EN DE GROOTE OORLOG

OP ZONDAG 23 november GEEFT Rik Hemmerijckx EEN LEZING OVER Emile Verhaeren IN HET LETTERENHUIS. JE KAN DE LEZINGEN GRATIS BIJWONEN. RESERVEREN IS AANGERADEN EN KAN VIA LETTERENHUIS@STAD.ANTWERPEN.BE OF T 03 222 93 20

 

 

Mijn verhaal in Kunst in de Groote Oorlog

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, Provincie Antwerpen, het Letterenhuis Antwerpen en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode.

In deze tentoonstelling speelt het (persoonlijke) verhaal van de schilder of schrijver een grote rol. Dit leek een perfecte aanleiding om eens te polsen bij onze bezoekers hoe zij de tentoonstelling beleven. Het project ‘Mijn verhaal’ was geboren.

NT2-project Mijn Verhaal in De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog

NT2-project ‘Mijn Verhaal’ in De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog

Het museum is een plek voor iedereen. Maar dat wil niet zeggen dat iedereen een museum op dezelfde manier beleeft. Met het project ‘Mijn verhaal’ nodigt het KMSKA anderstalige volwassenen uit om, uiteraard in het Nederlands, de dialoog aan te gaan met de gids, de groep en een door hen individueel gekozen kunstwerk. Bij dit kunstwerk vertellen en/of noteren de deelnemers hun persoonlijk verhaal onder begeleiding van museumgids en schrijfdocent Barbara Van den Eynde.

De deelnemers aan dit project komen via het Huis van het Nederlands uit de NT2 (Nederlands 2de taal) klassen van LBC volwassenenonderwijs Antwerpen.

In de komende weken zullen een aantal deelnemers zichzelf voorstellen en een fragment van hun verhaal op deze blog publiceren.

The Sound of Rubens deel 3: Wellust

De tentoonstelling Sensatie en Sensualiteit deelt de artistieke erfenis van Peter Paul Rubens op in zes thema’s: geweld, macht, lust, compassie, elegantie en poëzie. Curator Nico Van Hout ging voor elk van die thema’s op zoek naar verbanden tussen werk van Rubens en de vele kunstenaars die na hem kwamen.

In de aanloop naar de tentoonstelling maakte hij bovendien een selectie van muziek en filmpjes die aansluiten bij de verschillende hoofdstukken die in de expo aan bod komen. De komende weken stelt hij ze met plezier aan je voor.

In het hoofdstuk Wellust plaatst hij Peter Paul RubensPan en Syrinx naast Daphnis et Chloé, suite nr.2 van Maurice Ravel en Venus Frigida – eveneens van Rubens naast Salade de fruits van André Bourvil. Verder ziet hij ook een duidelijke link tussen De triomf van Silenus van Jean-Antoine Watteau en Ottorino Respighi’s Feste Romane, La Befana. 

 

#TheSoundOfRubens

De komende weken maken we op Spotify een afspeellijst met muziek die aan de verschillende thema’s en kunstwerken in de expo gekoppeld kan worden. Heb jij Sensatie en Sensualiteit bezocht en begon je daarbij quasi instinctief een nummer van Bach, Beethoven of Bruce Springsteen te neuriën? Laat het ons weten via facebooktwitter, of als reactie op dit blogbericht! Dan vullen we onze afspeellijst verder aan.