Rudi Knoops, Speculum Musurgica (2015) audiovisuele installatie / mixed media
Tentoonstellingen

Over cilindrische anamorfose in Speculum Musurgica

Nog tot 22 november kan je de tentoonstelling Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld in de Antwerpse Kathedraal bezoeken. De muziekhandschriften van Petrus Alamire behoren tot de mooiste verluchte manuscripten van de late middeleeuwen. Het verhaal van de handschriften wordt geïllustreerd aan de hand van enkele kunstwerken van het KMSKA. Rudi Knoops zorgde op zijn beurt voor een media-installatie die je de gelaagdheid van polyfone muziek doet ervaren. Knoops werkt momenteel aan een doctoraat in de kunsten rond cilindrische anamorfose. In zijn blogbericht legt hij uit wat dat juist is en hoe hij het in zijn installatie toepast.

Foto boven: Rudi Knoops, Speculum Musurgica (2015), audiovisuele installatie / mixed media


“Afhankelijk van de positie van het oog verandert de plaats van de reflectie, op zo’n manier dat we op eenzelfde oppervlak […] verschillende beelden kunnen schilderen die, bij het innemen van verschillende standpunten dichter bij of verder van de spiegel, het ene na het andere verschijnen in de spiegel, […] wat een zeer aangename variatie oplevert. […] Op die manier kan men 6, 7 of 8 verschillende portretten schilderen, die bij het naderen van de spiegel, het ene na het andere verschijnen, en langs boven uit de spiegel verdwijnen.”

Niceron, 1638, p. 91


Bovenstaande tekst zou deel kunnen uitmaken van een beschrijving van het visuele luik van de media-installatie Speculum Musurgica. Dat is het hedendaagse luik van de tentoonstelling Petrus Alamire. Meerstemmigheid in beeld. De tekst is echter een fragment uit La Perspective Curieuse ou la Magie Artificielle des Effets Merveilleux, gepubliceerd in 1638 door de toen 25-jarige Franse miniem Jean-François Niceron. Het fragment beschrijft een ervaring van cilindrische anamorfose, een mediatechnologie waarbij een spiegel in de vorm van een cilinder gebruikt wordt om een vervormd beeld—in Nicerons tekst een reeks vervormde beelden—in zijn juiste proporties te kunnen waarnemen. Niceron gebruikte de term “perspective curieuse” voor wat wij nu kennen als anamorfose. De term anamorfose werd pas acht jaar na Nicerons Perspective Curieuse geïntroduceerd door de jezuïet Athanasias Kircher in zijn Ars Magna Lucis et Umbrae (1646). Het was Kirchers leerling Kaspar Schott die het neologisme anamorfose als eerste systematisch gebruikte in zijn Magia Universalis (1657-1659).

Jean-François Niceron, Thaumaturgus Opticus (1653 [1638]), frontispiece, courtesy Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven

Jean-François Niceron, Thaumaturgus Opticus (1653 [1638]), frontispiece, courtesy Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven

Niceron beschrijft in zijn Perspective Curieuse op rigoureus wetenschappelijke wijze drie types anamorfose: perspectivische anamorfose, waar de toeschouwer een bepaald standpunt moet innemen om het vervormde beeld in zijn juiste vorm te kunnen waarnemen; catoptrische anamorfose, waar spiegels het beeld herstellen in zijn gereconstrueerde vorm; en dioptrische anamorfose, waar lenzen of lenzenstelsels gebruikt worden.
In de catoptrische vorm van anamorfose worden spiegels in de vorm van cilinders, kegels of piramides geïntegreerd om het beeld te herstellen. Vóór Niceron werden dergelijke spiegels hoofdzakelijk gebruikt om op magische wijze monsterlijke en angstaanjagende reflecties te genereren.


“Niceron noemt deze werking van spiegels een vorm van artificiële magie: het bekomen van wonderlijke effecten met behulp van technische middelen.”


Het vernieuwende van Niceron is dat hij beschrijft hoe zulke monsterlijke vervormingen geconstrueerd kunnen worden met behulp van wiskunde en projectieve geometrie, en hoe die vervormde beelden daarna, in een tweede stap, tot een herkenbare vorm hersteld worden in de reflectie in de spiegel. Niceron noemt deze werking van spiegels een vorm van artificiële magie: het bekomen van wonderlijke effecten met behulp van technische middelen. In zijn Perspective Curieuse wil hij daarvoor de middelen aanreiken. Vanuit zijn fascinatie voor de nog ongeëxploreerde mogelijkheden van die artificiële magie beschrijft Niceron in het tekstfragment hoe een cilindrische spiegel geïntegreerd zou kunnen worden in een architecturale setting om op die manier wonderlijke effecten te sorteren. Het is duidelijk een fantasie. Want net zoals in Speculum Musurgica, waar zeven cilindrische anamorfosen worden gebruikt, zullen vervormde afbeeldingen die verder van een spiegel geschilderd zijn of geprojecteerd worden enkel als kleinere medaillons verschijnen onder de reflectie van het vervormde beeld vlakbij de cilindrische spiegel. Bovendien zullen die verschillende vervormde afbeeldingen bij het benaderen van een spiegel nooit als mekaar opvolgende reflecties verschijnen in die ene spiegel.

detail Speculum Musurgica

detail Speculum Musurgica

Als geesten gevangen in cilindrische spiegels

Opmerkelijk in de korte tekst van Niceron is echter dat hij een vorm van perceptie beschrijft waarvan mobiliteit en het bewegende lichaam onlosmakelijk deel uitmaken. Dat is een zeer hedendaagse opvatting van perceptie—”embodied perception”—die fundamenteel is bij de ervaring van de zevenstemmige renaissance polyfonie in de media-installatie Speculum Musurgica.
Speculum Musurgica is een grote ruimtelijke installatie die de gelaagdheid van vroeg zestiende-eeuwse polyfonie exploreert: beelden en klanken van zeven zangers van het Huelgas Ensemble worden geprojecteerd in een heptagonale  – of zevenhoekige – structuur. Vanop een afstand vervloeit de klank van de zeven uitvoerders tot één geheel. Als van een musicerend ensemble, ergens in de kathedraal. Wie Speculum Musurgica binnenstap, ervaart een switch in die auditieve ervaring: de klanken omringen nu op zeer indringende wijze en blijken individuele stemmen die elk op zich benaderbaar zijn. Naast de stem is er ook het beeld van de uitvoerder. Het is een dubbelbeeld: een bijna cirkelvormig uitgerokken projectie, met daaronder de reflectie in een cilindrische spiegel. De fantasmagorische kracht van de spiegel om een gereconstrueerd beeld te genereren, blijkt ook in een hedendaagse digitale mediacontext een onweerstaanbare aantrekkingskracht uit te oefenen. De gereflecteerde beelden van de zangers, als van geesten gevangen in de cilindrische spiegels, hebben een sterke illusie van driedimensionaliteit. Ze lijken zich, door de wetten van de reflectie, te richten tot de bezoeker tijdens diens exploratie van de installatie. Zo versterken ze voor de bezoeker de indruk dat hij een bevoorrechte positie inneemt tussen de musicerende uitvoerders. De beleving van de muziek wordt door die mysterieuze magische werking van cilindrische anamorfose zeer indringend en persoonlijk. En dat is ook het kernconcept van de installatie.

Athanasius Kircher, Musurgia Universalis (1650), afbeelding Arca Musurgica, courtesy Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven

Athanasius Kircher, Musurgia Universalis (1650), afbeelding Arca Musurgica, courtesy Maurits Sabbebibliotheek, FTRW, KU Leuven

De naam van de installatie Speculum Musurgica verwijst naar de Arca Musurgica die Athanasias Kircher beschreef in zijn Musurgia Universalis (1650): een kaartensysteem in een soort kast dat het voor leken mogelijk moest maken om muziek te componeren volgens bepaalde polyfone schema’s. In de installatie Speculum Musurgica gaat het echter niet om het componeren van muziek, maar om de ervaring van de muziek. Speculum Musurgica maakt het de bezoeker van de tentoonstelling mogelijk om de complexe textuur van de polyfone muziek indringender en op een volledig eigen manier te ervaren. Al wandelend door de installatie maakt de bezoeker keuzes, legt accenten op individuele muzikale lijnen, gaat op zoek naar interessante perspectieven – auditief, visueel, of een combinatie van beide – en creëert zo een eigen individuele ervaring.

Rudi KNOOPS

De auteur van dit bericht werkt momenteel aan een doctoraat in de kunsten rond cilindrische anamorfose. De installatie Speculum Musurgica is onderdeel van zijn praktijkgebaseerd onderzoek en werd speciaal voor de tentoonstelling ‘Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld’ gemaakt. Rudi Knoops is verbonden aan KU Leuven, LUCA School of Arts, Re-Visionary Research Group en  Universiteit Antwerpen,  Research Centre for Visual Poetics. 

Bezoek de tentoonstelling tijdens Dag van de Wetenschap

Op zondag 22 november 2015 leidt Dr. Paul Vandenbroeck, mede-curator van Petrus Alamire. Meerstemmigheid in beeld je rond in de expo. Hij geeft daarbij zijn kijk op de raakpunten tussen muziek, beeldende kunst en architectuur in de late middeleeuwen. De rondleidingen starten om 13.30 en om 15.00 en duren telkens 45 minuten. Toegang tot de expo is gratis voor wie de rondleiding volgt.

Standaard

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s