Tentoonstellingen

Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld

Tentoonstelling Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeldIn het kader van de 22ste editie van het Laus Polyphoniae-festival voor oude muziek wordt van 19 augustus tot 22 november de tentoonstelling Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld georganiseerd in de Antwerpse Kathedraal. De muziekhandschriften van Petrus Alamire behoren tot de mooiste verluchte manuscripten van de late middeleeuwen. Ze hebben een uitzonderlijke kunst- en muziekhistorische waarde. Deze tentoonstelling brengt zeven koor- en liedboeken uit de collecties van de Koninklijke Bibliotheek van Brussel en het Stadsarchief in Mechelen visueel en auditief tot leven. Het verhaal van het handschrift wordt verder geïllustreerd aan de hand van enkele kunstwerken van het KMSKA, met o.a. Gerard DavidBernard van OrleyAmbrosius BensonKlaartje Proesmans, stafmedewerker bij de Alamire Foundation aan de KU Leuven, blogt over Petrus Alamire.

Gerard David, Rust tijdens de vlucht naar Egypte. KMSKA © Lukas Art in Flanders vzw, foto Hugo Maertens

Gerard David, Rust tijdens de vlucht naar Egypte. KMSKA © Lukas Art in Flanders vzw, foto Hugo Maertens

Wie is Petrus Alamire en wat heeft hij te maken met meerstemmigheid en de kathedraal? 

Met het pseudoniem A-la-mi-re ging Peter Imhoff (ca. 1470 – 1536) door zijn rijk gevuld, boeiend en bij momenten spannende leven. Hij reisde met zijn handeldrijvende familie vanuit Nürnberg naar Antwerpen en bleef in de Lage Landen. Zijn artiestennaam met de drie notennamen verraadt zijn muzikale achtergrond en activiteit. Hoewel hij in de bronnen vernoemd wordt als ‘zanger’, was hij voornamelijk een muziek-kopiist en handelde hij in musicalia (muziekhandschriften, -instrumenten enz.). Vanuit zijn verschillende jobs, stond hij in contact met vorsten en geleerden uit zijn tijd. Zo bezorgde hij brieven van Erasmus aan andere humanisten en spioneerde hij voor de Engelse koning Hendrik VIII. Jammer genoeg is er tot nog toe geen portret van hem bekend.

Voor de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Antwerpen schreef hij muziek in grote koor-boeken die gebruikt werden in de dagelijkse liturgie. De muziekdrukkunst was nog maar net in Italië, bij Ottaviano Petrucci ontwikkeld (1501), en stond dus nog in de kinderschoenen. De handgeschreven koorboeken werden geplaatst – in het koor van de kerk – op een grote muziekstaander. Zangers (enkel mannen en knapen), die verbonden waren aan de kerk, zongen tezamen uit dat grote muziekboek.

Voorbeeld van hoe uit een koorboek werd gezongen, een vocaal ensemble o.l.v. Johannes Ockeghem. Chants Royaux sur la Conception Couronee du Puy de Rouan” 1519-1528, Paris, Bibliothèque Nationale

Befaamde componisten en zangmeesters

Kerken zoals de O.L.V.-kerk waren in de late middeleeuwen belangrijke centra van verering, kunst, cultuur en muziek. Zoals altaarstukken werden besteld bij de beste schilders van dat ogenblik, zoals bijvoorbeeld Quinten Metsys, werd ook muziek besteld bij de beste componisten van dat ogenblik. Niet alleen de Vlaamse Primitieven waren beroemd in de 15de eeuw, op hetzelfde ogenblik waren ook de componisten (of polyfonisten) uit de Lage Landen gegeerd en befaamd in héél Europa. Jacob Obrecht (1457/8-1505) en de minder bekende Jacobus Barbireau (1455-1491) waren zangmeesters van de Antwerpse O.L.V.-kerk. Josquin des Prez (ca. 1450/5-+ 1521) was toen en ook nu de best bekende componist. In de Alamire-tentoonstelling zal de bezoeker hun muziek en composities en die van anderen zien én horen.

Handschriften in perkament

Petrus Alamire werd al gauw opgemerkt door het Habsburgs-Bourgondische hof van Margareta van Oostenrijk en haar minderjarige neef Karel, die later keizer van het Heilig Roomse Rijk zou worden. Margareta, voor wie de kunst en ook de muziek na aan het hart lag, bestelde bij Alamire handschriften in perkament vol met de beste muziek van die tijd en verlucht door de beste miniaturisten. Hofcomponist en kapelmeester van Margareta was Pierre de la Rue (+ 1518), afkomstig uit Doornik en gestorven in Kortrijk. Zijn muziek is alomtegenwoordig in de pronkstukken die Margareta bestelde bij het atelier van Alamire, dat inmiddels naar Mechelen verhuisd was.

Net als schilderijen of andere kunstwerken, werden deze ‘schatten’ als relatiegeschenk gemaakt naar aanleiding van huwelijken of politieke gebeurtenissen.

Mechelen, Stadsarchief, s.s., Mechels koorboek, fol. 16v-17, Pierre de la Rue, Missa Pascale, Kyrie, 5-stemmig (Alamire Digital Lab)

Mechelen, Stadsarchief, s.s., Mechels koorboek, fol. 16v-17, Pierre de la Rue, Missa Pascale, Kyrie, 5-stemmig (Alamire Digital Lab)

Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld

In de tentoonstelling willen we de bezoeker in contact brengen met de rijkdom uit deze handgeschreven boeken: verhalen, miniaturen, verluchting, maar vooral de muziek. Wat is polyfonie, hoe klinkt die, hoe werd die gecomponeerd, hoe wordt die nu nog uitgevoerd enz.

Met een audioguide zal de bezoeker door de gotische kathedraalruimte worden geleid. In 1521 en na 170 jaar bouwen, was de bouw van de kerk afgerond. In haar akoestiek heeft de meerstemmige muziek uit Alamire’s tijd geklonken en hij werd ook geschreven om door deze akoestiek gedragen te worden.

Van Petrus Alamire zijn meer dan 50 muziekhandschriften en fragmenten bewaard gebleven, die zich meestal bevinden op de plaats waar de persoon leefde voor wie het handschrift bestemd was (Rome, Londen, Jena, Wenen, München, ’s-Hertogenbosch enz.). In België hebben we nog zeven koorboeken, die in de Koninklijke Bibliotheek van België en het Stadsarchief van Mechelen worden bewaard. Zij vormen de basis voor deze tentoonstelling. U kan ze komen bewonderen in hun 500-jaar oude verschijning alsook in hun digitale, 21ste-eeuwse weergave. Ze worden getoond samen met zeven topstukken uit de collectie van het KMSKA van rond 1500.

Van de gebruikshandschriften die Alamire maakte voor onder meer de O.L.V.-kerk zijn enkel nog fragmenten bekend die bewaard worden in het Museum Plantin-Moretus Museum. Deze worden tentoon gesteld in het Museum Vleeshuis.

De meerstemmige muziek, of polyfonie, is een manier van componeren waarbij verschillende van elkaar losstaande melodieën worden samengebracht tot een meerstemmig stuk. In de tentoonstelling zal je volop de gelegenheid krijgen om deze muziek uit de periode 1480 – 1535 te ontdekken en te beluisteren. Aan het einde ervaar je de gelaagdheid van de polyfonie in een speciaal voor deze tentoonstelling gemaakte media-installatie van Rudi Knoops.

Deze zomer wijdt AMUZ, Festival van Vlaanderen zijn jaarlijks festival Laus Polyphoniae volledig aan de muziek uit de handschriften van Petrus Alamire. Vanaf 19 augustus t.e.m. 30 augustus kan je dagelijks minstens drie concerten bijwonen. Topensembles vanuit Europa en de VS komen hiervoor naar Antwerpen. Zij zingen uit moderne transcripties van de muziek of rechtstreeks uit een facsimile van de Alamire-koorboeken, zoals het jonge Ensemble Aequalis zal doen.

Klik hier voor een sneak preview: de zangers van Aequalis bereiden zich voor op hun concertenreeks tijdens Laus Polyphoniae 2015

Meer info: www.petrusalamire.com

Standaard

Een gedachte over “Petrus Alamire, Meerstemmigheid in beeld

  1. Het is geweldig hoe oude geschriften van muziekmeesters en componisten van omstreeks het jaar 1500 weer tevoorschijn gehaald worden en in deze tijd vereerd en uitgelegd.
    Mocht Nederland ook maar eens een voorbeeld nemen aan het Vlaamse Belgenland, dat zo bewonderenswaardig en eervol strijdt voor het behoud van eigen taal, kunst en cultuur!

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s