Tentoonstellingen

Afgevoerd wegens gebrek aan onderhuids modernisme

In de expo Onwaarschijnlijk echt. Magisch realisme en nieuwe zakelijkheid brengt curator Herwig Todts neorealistische werken uit de collecties van het Gemeentemuseum Den Haag, Museum Plantin-Moretus/Prentenkabinet en het KMSKA samen. Op de museumblog gaat hij geregeld in op een aspect van de tentoonstelling. Vandaag bekijkt hij twee werken die de tentoonstelling niet haalden, maar hem toch intrigeren.

Gustaaf De Bruyne (Mechelen 1914 – 1981 Poederlee), Boomstronk, ets (2de staat), 225 x 175 mm, inv. 3229

Gustaaf De Bruyne (Mechelen 1914 – 1981 Poederlee), Boomstronk, ets (2de staat), 225 x 175 mm, inv. 3229

De tentoonstelling Onwaarschijnlijk echt vraagt aandacht voor magisch, zakelijk en andere soorten van neorealisme uit het interbellum in België, Nederland en elders in Europa. Het gemeenschappelijke kenmerk van al deze vormen van realisme is het onderhuidse modernisme dat hier en daar opduikt in de vormgeving en de iconografie van de tentoongestelde werken. Gustaaf De Bruyne was een tijdgenoot van Gustave Van De Woestijne en Charley Toorop en zijn werk is uitgesproken realistisch. Toch werd hij niet voor de tentoonstelling geselecteerd. Niet alleen omdat de beperkte ruimte in de Koningin Fabiolazaal ons noopt tot kieskeurigheid. Maar ook omdat het zogenaamde onderhuidse modernisme in het werk van De Bruyne maar zwakjes aanwezig is. De ets Boomstronk illustreert dat. De Bruyne beheerst de knepen van het realisme haast virtuoos en wekt moeiteloos de indruk dat hij de werkelijkheid tot in de kleinste details kan weergeven: gras en onkruid aan de voet van de restanten van een knoestige, nagenoeg dode boom; de prikkeldraad met hier en daar zelfs een plukje droog gras. Volgens de Nederlandse neorealist Pyke Koch is het magisch realisme een poging om een onwaarschijnlijk maar ogenschijnlijk waarheidsgetrouw beeld te maken (terwijl het surrealisme een onmogelijke werkelijkheid uitbeeldt). Je kan de compositie van De Bruyne niet zonder meer “onwaarschijnlijk” noemen. Maar de raaf, de prikkeldraad, de stervende boom en de spin in het web,… Al deze elementen zijn toch zeer nadrukkelijk aanwezig. Heeft het beeld dan een allegorische bedoeling? Is de raaf een teken van het kwaad, brenger van slechts nieuws of symbool voor vrijwillige eenzaamheid? Verwijst de prikkeldraad naar Christus’ doornenkroon?

Visuele allegorie?

Gustaaf De Bruyne, Camille Huysmans en Reinaert de Vos, 1947. Paneel 46 x 30 cm. KMSKA inv. 3234

Gustaaf De Bruyne, Camille Huysmans en Reinaert de Vos, 1947. Paneel 46 x 30 cm. KMSKA inv. 3234

Ook in Van den Vos Reynaerde speelt Tiecelijn, de raaf, een belangrijke rol. Gustaaf De Bruyne heeft zich meermaals laten inspireren door het oude dierenepos. Het museum beschikt bijvoorbeeld over het portret dat De Bruyne van de grote socialistische staatsman Camille Huysmans schilderde. De Bruyne toont Huysmans in het gezelschap van een (wijze) uil, een (sluwe) vos en een meeuw. De meeuw zou een symbool van “liefde voor de vrijheid” kunnen zijn maar in een brief aan Huysmans schreef De Bruyne dat de meeuw stond voor de broosheid van de regering die door Huysmans in 1946 werd geleid. Dat de raaf, de prikkeldraad, de dode boom, en de spin in het web bij Boomstronk onderdelen zouden zijn van een visuele allegorie is dus zeer goed mogelijk. Maar de precieze samenhang ontgaat mij voorlopig. Suggesties zijn dus welkom! Boomstronk was overigens een van de 5 werken van De Bruyne die de dochters van Camille Huysmans, Sara en Marthe, aan het KMSKA gelegateerd hebben.

Herwig TODTS

Advertenties
Standaard

2 gedachtes over “Afgevoerd wegens gebrek aan onderhuids modernisme

  1. Van Baelen Jan zegt:

    Geachte Heer Todts,

    Bedankt voor de interesse en aandacht voor het werk van Gustaaf De Bruyne, een Vlaams meester die onterecht dreigt vergeten te worden. Hij zou dit jaar 100 kaarsjes mogen uitblazen als hij niet onverwacht gestorven zou zijn in 1981 (maar nergens een herdenking …).
    Gebrek aan onderhuids modernisme kan men hem echter moeilijk aanwrijven. Misschien wel wat betreft zijn vroege periode, waaruit deze 2 werken stammen en zeker wat het oeuvre betreft uit het interbellum, het onderwerp van uw tentoonstelling. Vanaf half jaren ’50 tot half jaren ’70 heeft hij immers uitermate modernistische en visionaire werken gemaakt, zowel met burijn als met verfborstel. Zijn zogenaamde “fantasmagorieën” zijn ongeëvenaard. Wat de burijnen betreft kan U de originele koperen platen met een groot aantal afdrukken bekijken in het prentenkabinet van het museum Plantijn-Moretus. Ze werden in 1985 door zijn weduwe aan het museum geschonken. Wat de schilderijen betreft is het moeilijker: de musea bezitten vooral het oudere werk op twee of drie uitzonderingen na. De beste werken zitten nog in privé-collecties.
    In verband met het portret van Camille Huysmans, verwijs ik U graag naar het boek “Reinaerts Streken” van Jozef Janssens en Rik van Daele uit 2001 (ISBN 90-6306-423-3) van het Davidsfonds. Daar kan U op p. 247 meer lezen over de iconografie van dit schilderij. Ook wil ik nog even vermelden dat zijn burijngravure “Wilg”, door U besproken, zijn allereerste burijn is (1952). Er zouden er nog een 100-tal volgen. Daarvoor had hij wel nog enkele etsen gemaakt. Uw verklaring van dit werk is in die zin juist dat voor De Bruyne elke toeschouwer zijn eigen verklaring moest zoeken, en die is altijd juist. Zelf gaf hij die -juist daarom- liever niet. Uiteraard werden in deze 2 werken de zaadjes gelegd voor zijn latere (beste) werk.
    Hopend U van dienst te zijn geweest, verblijf ik met de meeste hoogachting,

    Jan Van Baelen.

    • Geachte Jan Van Baelen,
      Dank voor de interessante aanvullende informatie bij mijn kort en bescheiden blogbericht. Het doet mij en mijn museumcollega’s veel plezier en ik hoop dat het vele reële en virtuele museumbezoekers zal aansporen om hun kritiek en kennis met anderen te delen.
      Vriendelijke groet,
      Dr. Herwig Todts

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s