Ziet gij dat geren?

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Afsluiten doet ze met Constant Permeke en Gust De Smet.

Constant Permeke, Staand naakt, 1944, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Gustave De Smet, Staand naakt, 1935, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Tijdens een uitzending van het programma Ten Huize in 1979 vertelde kunstenaar Jules De Sutter aan Joos Florquin het volgende:

“Ik was vooral bevriend met Permeke en nog beter met Gust De Smet. Karaktèristiek voor het temperament van beiden, was de manier waarop ze een schilderij lieten zien. Permeke zette een schilderij op de ezel en zei: ‘Voilà, dat is een mooi schilderij!’ Gust de Smet, als hij hetzelfde deed, zei: ‘Voilà, ziet gij dat geren?”

Je kan heel het volledige interview nalezen op www.dbnl.org 

Komende zondag sluit de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke de deuren. Dit is dan ook het allerlaatste blogbericht dat de curator bij de tentoonstelling schrijft. We horen graag wat jullie ervan vonden, zowel van de blogsessies als van de tentoonstelling zelf. 

Een schilder van de Leie

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week heeft ze het over Albert Saverys’ fascinatie voor de Leie

Albert Saverys, Landschap met koeien, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

De Leie, telkens weer schildert Albert Saverys deze rivier. Eerst in een lichte impressionistische stijl en dan, na WOI, steeds steviger en met forse penseeltrekken zoals hier in dit Landschap met koeien. De kleuren zijn somber en sober, het is nog nacht als de koeien worden overgezet naar de andere oever.

Saverys’ faam reikt gelukkig verder dan de Leie. Hij was bijzonder succesvol. Zijn werk wordt tussen de twee wereldoorlogen in bijna doorlopend getoond in de Brusselse galerieën. Ook in het buitenland was hij bekend door o.a. zijn deelnames (zes om precies te zijn) aan de biënnale van Venetië.  Net als Permeke – die overigens bijna even oud was als Saverys – zal hij de crisis niet zo sterk voelen als vele andere schilders. Ook in de jaren vijftig van de vorige eeuw blijft hij overeind.

Een uitzonderlijke verzamelaar

Tijdens de De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week heeft ze  het over de bijzondere kunstcollectie van Gustave Van Geluwe.

Hippolyte Daeye, Baadster, 1928, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens

Gustave Van Geluwe (1883-1962), eigenaar van een succesvol Brussels modehuis, had een uitzonderlijke kunstcollectie met werken van het einde van de negentiende eeuw tot de jaren vijftig. Naast het werk van James Ensor dat hij in zijn bezit had, was vooral het aandeel Vlaams expressionisme heel bijzonder. In 1963 hebben zijn erfgenamen een deel van zijn verzameling verkocht. Het KMSKA heeft toen 18 werken kunnen aankopen. Zes daarvan kan je in de tentoonstelling zien. Het Stenen tijdperk en De dochters van het vuur door Frits Van den Berghe, Noordzee door Jean Brusselmans, Baadster door Hippolyte Daeye en twee werken uit de donkere reeks van Gustave De Smet: Meisje met boeket en Wit hemd op zwarte achtergrond.

Tytgat aan het raam

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week ligt ze De schets, een schilderij van Edgard Tytgat toe.

Edgard Tytgat, De schets, 1929, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Edgard Tytgat had iets met ramen. “Een raam geeft adem en inspiratie, het troost en het is geluk”, schrijft hij. Hier zit de schilder naast een raam met uitzicht op een weiland. Hij is geconcentreerd aan het werk en wordt daarbij bijgestaan door zijn vrouw die de penselen klaar houdt. In de kamer zelf is er weinig wat de aandacht afleidt en ook het landschap is bijzonder sober of leeg: alleen maar de horizon die het groene land van de blauwe lucht scheidt. Deze scène is aandoenlijk in zijn eenvoud. De werklust van de schilder, gesteund door zijn vrouw, betekende voor Tytgat wellicht het pure geluk.

Naakt met Afrikaanse invloeden

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week heeft ze het over de Afrikaanse invloeden die expressionistische kunstenaars in hun kunst verwerkten. 

Frits Van den Berghe, Naakt, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens

De expressionistische schilder is onrustig. Impressionisme noch academisme voldoen om deze gevoelens uit te drukken. Voorgeschreven regels over hoe en wat te schilderen lijken achterhaald. Kunstenaars laten zich inspireren door andere culturen. Afrika is een belangrijke bron. Deze naakte vrouw van Frits Van den Berghe lijkt wel een beeld. Provocerend en frontaal naar het publiek gericht wendt zij haar blik af. Bovendien komt ze terug in een schilderij dat Van den Berghe in 1921 maakte. Wellicht kunnen we deze tekening ook in die periode plaatsen. Het heeft in ieder geval aan hoe vroeg Van den Berghe de Afrikaanse invloeden in zijn vormentaal introduceerde.

Uit het juiste hout gesneden

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week heeft ze het over de houtsnede en hoe Frans Masereel die gebruikte om een groot en divers publiek aan te spreken. 

Frans Masereel, Nocturne, 1932, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens

In de twintigste eeuw groeit de betekenis van de houtsnede enorm. Het is veel meer dan een reproductiemiddel. In deze techniek kan de kunstenaar heel direct, helder en ondubbelzinnig zijn ideeën kwijt. Gustave De Smet ziet hierin een goede oefening om alles wat overbodig is te schrappen. Het helpt hem om te schilderen. Frans Masereel heeft andere bedoelingen. Tijdens een televisie-interview met Joos Florquin (in de uitzending van Ten Huize van 26 mei 1961) vertelt hij daarover het volgende :

“…De houtsnede is voor mij een middel om tot het meest diverse publiek te spreken en tot zeer vele mensen. Men kan van de houtsnede zoveel exemplaren drukken als men wil.” 

Naar aanleiding van de Kunstendag voor kinderen toonde educatief medewerker Babette Cooijmans op deze blog aan hoe je op eenvoudige manier mooie drukresultaten kan verkrijgen. Bekijk haar ‘Drukken voor dummies’-reeks opnieuw.
In de kerstvakantie kunnen kinderen van 5-7 en van 8-12 en jongeren van 13-15 drukken in de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke. Net zoals Gust en Frans.

Sneeuw!

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Nu het buiten behoorlijk fris wordt, haalt ze de sneeuwlandschappen boven.

Constant Permeke, Winterlandschap, 1912, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Sneeuwlandschappen, een ware ziekte bij de Vlaamse kunstenaars. In het Nederlandse literair-culturele tijdschrift De Gids (jrg 92, 1928) schreef AC er het volgende over:

“ … Slechts èèn opmerking: treffend is de èèn-tonigheid van hun onderwerpen. Er heerscht tegenwoordig bij de Vlamingen een ware pletoor van sneeuwlandschappen. Wij hadden reeds die van den ouden Breughel… en Valerius de Saedeleer is degene die het meest meegeholpen heeft om in de schilderkunst de lawinen weer in de mode te brengen. … Daar is b.v. Permeke, de meest begaafde, de oorspronkelijkste, de stoutse der, in breeden zin genomen, jongeren… Aan zijn invloed zal toch wel niemand twijfelen, die zich b.v. Winter herinnert uit het Antwerpsch Museum, dagteekenend van 1912. Het effect der drie bomen op het voorplan (trouzeer verwant met het groot Winterlandschap met jagers van Pieter Bruegel I)  heeft menig schildersgeheugen beheerst. En eenmaal de Vlamingen ermee beginnen is er geen stoppen aan… Het is ook al eens gebeurd met begrafenissen.”

In een kar

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week heeft ze het over Figuren in een kar, een aquarel van Constant Permeke.

Constant Permeke, Figuren in een wagen, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Met enkele losse penseelstreken schetst Permeke hier een situatie die meteen het hele oppervlak inneemt. Een paard trekt vijf mensen in een kar voort. Twee mannen zitten op de bok. Eén van hen draait zich om en kijkt naar de passagiers. Een man en een vrouw zitten naast elkaar in nette kleren. Zou het misschien een bruidspaar kunnen zijn? De vrouw houdt een boeketje bloemen vast en de man heeft een wel heel wit strikje.

Dit schilderij is een bruikleen van mevrouw Lens-Ghesquière. In het eerste nummer van Zaal Z kan je lezen hoe het in de collectie van het KMSKA terechtkwam.

Tragiek van een haring

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week komt de tragische haring van Gust De Smet aan bod.

Gustave De Smet, Stilleven, 1940, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

In de inleiding van zijn roman Kaas schreef Willem Elsschot het volgende over het verschil tussen de schilderkunst en het schrijverschap:

“In de natuur zit het tragische in ‘t gebeurde zelf. In kunst zit het meer in den stijl dan in wat er gebeurt. Een haring kan tragisch geschilderd worden, al zit er aan zoo’n beest niets dat tragisch op zichzelf is. Daarentegen is het niet voldoende te zeggen ‘mijn arme vader is dood’ om een tragisch effekt [sic.] te bereiken.”

Toeval wil dat Gust De Smet enkele jaren na het verschijnen van Kaas een Stilleven met een tragische haring – net zoals Elsschot het beschrijft – geschilderd heeft. Die kan je in de tentoonstelling bekijken. Zeg nu zelf, ooit al een vis gezien die er nog miserabeler uitzag?

Aards expressionisme

Tijdens de tentoonstelling De MODERNEN. Rondom Permeke blogt curator Nanny Schrijvers elke week over één aspect van de tentoonstelling. Deze week vertelt ze hoe Gust De Smet en Frits Van den Berghe het expressionisme ontdekten.  

Gustave De Smet, Vrouw van Spakenburg, 1917, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Tijdens WOI verbleven zowel Gust De Smet als Frits van den Berghe in Nederland. Daar werden ze geconfronteerd met het Duitse expressionisme. Hun Nederlandse collega’s pikten vooral op hoe de ruimte kan opgedeeld worden in verschillende kleurvlakken, terwijl De Smet en Van den Berghe zich eerder toelegden op een krachtige structuur. Hun werk is zwaarder en aardser dan het “letterlijk” veeleer oppervlakkige en luchtige kubisme. Als Van den Berghe zijn weldoeners voorstelt dan lijkt Paul-Gustave Van Hecke beresterk en onverzettelijk. Eén en al volume. De Vrouw van Spakenburg Van De Smet is een ontleding van wat er gezien kan worden alsof een spiegel in scherven valt.

Gustave De Smet, Landschap met aardappelrooier, 1920, © KMSKA / Lukas-Art in Flanders vzw – foto Hugo Maertens, Aanvullende rechten: Sabam

Hetzelfde zie je in Landschap met aardappelrooier waarbij De Smet experimenteert met de houtsnedetechniek