De Groote Oorlog van de broers Karel van de Woestijne (de dichter) en Gustave Van de Woestyne (de schilder)

In de Koningin Fabiolazaal kan je dit najaar De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Met die expo tonen het KMSKA, De Provincie Antwerpen, het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emile Verhaeren hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur uit die periode. Medewerkers van de verschillende instellingen lichten op deze blog geregeld een aspect van de tentoonstelling uit. Deze week bekijkt KMSKA-curator Nanny Schrijvers hoe Karel van de Woestijne en zijn broer Gustave de oorlog, elk op geheel eigen wijze, beleefden.

Gustave Van de Woestyne, De slapers, KMSKA

Het echtpaar De Graaff-Bachiene koopt ‘De slapers’ van Gustave Van de Woestyne in Londen. In 1949 schenkt Louise De Graaff-Bachiene het werk aan het KMSKA.

Hoe komen kunstenaars de oorlog door? En wat betekent dit voor hun werk? Blijven ze of gaan ze op de vlucht? In de verschillende verhalen die in De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog getoond worden, valt op dat kunstenaars zich inspannen om vooroorlogse banden te onderhouden – ook internationaal en over het front heen. Bovendien ontstaan er ook nieuwe contacten en mogelijkheden. Wellicht soms uit noodzaak maar niettemin vruchtbaar en vaak verrassend.

“… In den vreemden winter van dit wondere jaar, dat één der schoonste zomers als het ware stuk zag schieten…”

Zo begint Karel van de Woestijne, de dichter, 36 jaar, op 17 november 1914 zijn Dagboek van den oorlog dat hij voor de Nieuwe Rotterdamsche Courant schreef. Hij heeft het verder over de sneeuw, helder weer en de Brusselse haven die hem doet denken aan een landschap van Patinir. Maar wat hem bijzonder blij maakt is dat er zoveel boten liggen. Allemaal met een Hollandse vlag, die “flapperend-wapperend” danst onder de hoede van de Amerikaanse Commission for Relief in Belgium. Die bezorgt graan en proviand aan de hongerige Brusselse bevolking. Zijn jongere broer Gustave Van de Woestyne, de schilder, 33 jaar, vertrekt naar Groot-Brittannië. Karel blijft tijdens de oorlog in Brussel. Maar zijn werk wordt eveneens in Engeland gelezen. Op 17 juni 1917 staat er in de Nederlandse krant De Tijd:

“Eigenaardig is hierbij om op te merken, dat ons uit Engeland wordt toegezonden een keurboekje Vlaamsche poezie in ’t Engelsch vertaald. In de inleiding wordt gulweg erkend, dat men van de Vlaamsche kunst dezer dagen nog minder afwist dan van de Chineesche literatuur, ofschoon zo vlakbij zulke heerlijke taalkunst bloeide…”

Jozef Cantré, De dichter Karel van de Woestyne, KMSKA

Jozef Cantré, De dichter Karel van de Woestyne, KMSKA

Met dank aan de familie Davies

Meer dan honderdduizend vluchtelingen komen in Groot-Brittannië terecht. In september 1914 wordt een Committee for the Relief of Belgian Refugees opgericht om de hulp centraal te organiseren. In steden en regio’s regelen subcomités de verdere opvang of steun. In Wales is er bijvoorbeeld een dorp dat gratis kruidenierswaren verstrekt, kranten die een column in het Nederlands publiceren over de toestand in België en een welgestelde familie die zelf het initiatief neemt om België bij te staan. De familie Davies stuurt onder andere een delegatie naar ons land om mensen uit te nodigen naar Wales te komen. Onder hen ook een aantal kunstenaars. De dochter van de beeldhouwer George Minne zegt hierover:

“Op een namiddag spraken mijn vader, Valerius De Saedeleer en Gustave Van de Woestyne met de heer en mevrouw Petrucci uit Brussel. Die vertelden dat Dr. Polderman, een professor uit Cardiff, fantastisch nieuws had:  mevrouw Davies en haar dochters, Gwen en Daisy (Margaret), wilden kunstenaars en hun familie uitnodigen naar Wales, waar ze niet alleen konden verder schilderen maar ook hun specifiek talent zouden kunnen overbrengen op de kunstenaars aldaar.”

In de The Welsh Outlook van november 1914 staat dat nergens in het Verenigd Koninkrijk, Londen uitgezonderd, zoveel belangrijke Belgen wonen: Emile Verhaeren in Llwynarthan, Emile Claus in Barry, Valerius De Saedeleer en Gustave Van de Woestyne in Aberystwyth,… Vervolgens beschrijft het artikel in kwestie de ‘betreurenswaardige achterstand van de beeldende kunsten in Wales’ en uit het de hoop dat de komst van zoveel talent een impuls kan geven aan de academies en hun studenten.

Voor Gustave Van de Woestyne en de andere kunstenaars is hun verblijf in Wales ook een unieke kans om de indrukwekkende collectie van de zusters Davies te leren kennen. Zij verzamelen vanaf het begin van de 20ste eeuw negentiende-eeuwse kunst en sinds 1912 speciaal het Franse impressionisme en postimpressionisme. Zelfs tijdens de oorlog gaan ze, actief betrokken bij missies van het Rode Kruis, geregeld naar Frankrijk en kopen ze tussendoor werk van Daumier, Renoir, Monet, Cézanne en Pissarro. Hun collectie -  ruim 260 stuks – wordt bewaard in The National Museum of Wales in Cardiff.

Hippolyte Daeye, Sereniteit, KMSKA

Hippolyte Daeye maakte dit schilderij nadat hij in Londen het werk van Amedeo Modigliani zag.

Het zijn niet alleen de gezusters Davies die Gustave Van de Woestyne bijstaan. In Londen komt hij in contact met de Nederlandse verzamelaars Jacob de Graaff en zijn vrouw Louise Bachiene. Hun eerste ontmoeting is puur toeval. Jacob de Graaff vertelt:

“Op een dag in 1915 toen ik de National Gallery bezocht, ontmoette ik mijn eerste Belgische kunstenaars. Zij waren gedrieën: Hippolyte Daeye, Leon De Smet en Gustave Van de Woestyne, die scherp over een schilderij van Alfred Stevens discussieerden. Daar zij het in het geheel niet waardeerden en ik het erg goed vond, kwam ik naderbij en informeerde beleefd naar hun redenen. ‘Het is oude schilderkunst, tegenwoordig moet men modern zijn’, zeiden zij in hoofdzaak, ‘wij spreken met U af dat U naar onze expositie komt kijken.’ Enige dagen daarna exposeerden zij in een Londense galerie. Daar kocht ik mijn eerste Belgische schilderijen. Sedertdien ben ik verder gegaan.”

Het echtpaar koopt inderdaad geregeld werk van Van de Woestyne. Zo ook De slapers, een schilderij dat mevrouw Louise De Graaff-Bachiene in 1949 aan het KMSKA schenkt.

Nanny Schrijvers

Meer weten:

  • The Davies Sisters collection
  • Tentoonstellingscatalogus, De collectie De Graaff-Bachiene, Hannema-de Stuers Fundatie, Heino/ Wijhe, Museum voor Schone Kunsten, Gent,  cat.1992

Lezing: Beeldende kunst, avant-garde en exil

Op zondag 12 oktober geeft Nanny Schrijvers een lezing in het Letterenhuis. Ze gaat daarbij dieper in op kunstenaars die in oorlogstijd het land verlieten. Je kan de lezingen gratis bijwonen. Reserveren is aangeraden en kan via letterenhuis@stad.antwerpen.be of T 03 222 93 20

 

Bezoek de expo dit weekend gratis met een ticket voor de Pontonbrug

Van 3 tot 5 oktober kan je in Antwerpen de oversteek van rechter- naar linkeroever maken op de pontonbrug die dat weekend op de Schelde ligt. De pontonbrug is hét hoogtepunt van de herdenkingsactiviteiten voor WOI. Met een ticket voor de pontonbrug kan je gedurende het pontonweekend gratis een bezoek brengen aan de expo.

Kunst in de Groote Oorlog

Vanaf morgen (20/9) kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Die toont hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur rond 1914-1918.

De verhalen van zes centrale figuren - Cyriel BuysseAndré De RidderJules SchmalzigaugEmile Verhaeren, Rik Wouters en Paul van Ostaijen – zijn op hun beurt het vertrekpunt voor de verhalen van hun vrienden. Schilderijen, brieven, foto’s, tekeningen, sculpturen en publicaties laten zien hoe zij de oorlog beleefden.

Paul van Ostaijen, Floris Jespers en Oscar Jespers in het atelier van Floris Jespers in Oude God Mortsel tijdens de Eerste Wereldoorlog, augustus 1918. Collectie Letterenhuis, Antwerpen

Paul van Ostaijen, Floris Jespers en Oscar Jespers in het atelier van Floris Jespers in Oude God Mortsel tijdens de Eerste Wereldoorlog, augustus 1918. Collectie Letterenhuis, Antwerpen

Paul van Ostaijen verwerkte zijn trauma’s in de experimentele bundels Bezette Stad en De Feesten van Angst en Pijn. Het onderstaande filmpje gaat dieper in op zijn persoon en zijn vriendschap met de kunstenaarsbroers Floris en Oscar Jespers.

Het KMSKA en de Provincie Antwerpen organiseren deze tentoonstelling in samenwerking met het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emilie Verhaeren. Op de museumblog zullen medewerkers van deze verschillende instellingen geregeld dieper ingaan op een verhaal uit de tentoonstelling.

Beperkte oplage

Vanaf volgende week (20/9) kan je in de Koningin Fabiolazaal de expo De Modernen. Kunst in de Groote Oorlog bezoeken. Die toont hoe de schok van WOI voelbaar is in de kunst en de literatuur rond 1914-1918. Als basis voor het campagnebeeld bij deze tentoonstelling – die zowel op beeldende kunst als letteren focust – maakten huisvormgevers Tom Hautekiet en Herman Houbrechts een typografisch beeld dat o.a. refereert naar de letterexperimenten van Paul Van Ostaijen. Die laatste is één van de zes centrale figuren waarrond de curatoren van het KMSKA, het Letterenhuis en het Provinciaal Museum Emilie Verhaeren de expo Kunst in de Groote Oorlog hebben opgebouwd.

Campagnebeeld Kunst in de Groote OorlogAfgelopen zomer trokken Tom, Herman en Bob Daems (adviseur Beeldende Kunst van de Provincie Antwerpen) naar het Frans Masereelcentrum in Kasterlee om daar het campagnebeeld eigenhandig te drukken op authentieke wijze. Herman legde alle stappen die daarbij aan te pas kwamen nauwgezet vast.

Stap 1: Lettercompositie maken

Tom en ik zetten de lettercompositie (die we straks zullen drukken) op een tafel uit.
We proberen allerhande composities, verschillende lettertypes/families en onderlinge combinaties uit tot we de goede gevonden hebben.

Stap 2: Lettercompositie klaarmaken voor druk (drukwerk voorbereiden)

De lettercompositie wordt nu op de drukwerktafel minutieus klaargelegd.

De lettercompositie wordt nu op de drukwerktafel minutieus klaargelegd.

Stap 3: Beïnkten van de letters

Ivan van het Masereelcentrum maakt de inkt aan. Vervolgens worden de letters met een rolletje één voor één beïnkt. Dit moet voor elke unieke drukgang gebeuren, een  arbeidsintensief karwei. De letters liggen in spiegelbeeld want ze zullen straks hun beïnkte “spiegelbeeld” afgeven.

Stap 4: Drukken/Corrigeren

Bob drukt. Een zware cilinder trekt het papier met kracht over de houten letters.
Zo ontstaat de afdruk. De beïnkte letters geven hun spiegelbeeld af. Sommige letters ontbreken. Soms worden ze te licht of net te vet afgedrukt. Dit verhelpen we door meer inkt te gebruiken of de hoogte van de letters ten opzichte van het papier te verstellen. Het is een erg ambachtelijk proces. Niet makkelijk, maar wel plezierig.

Stap 5: Eindresultaat

Een goed resultaat is afhankelijk van veel factoren en uiteindelijk een perfect samenspel tussen papier, inkt en drukker. We blijven proberen en door enige ervaring hebben we na een poosje een eerste (voor ons gevoel althans) “goede” druk te pakken.

Eindresultaat

Eindresultaat

Verschillende drukgangen

Verschillende drukgangen

Uiteindelijk leverde dit drukexperiment een affiche in typodruk op. Die werd vervolgens ingescand zodat ze in offset vermenigvuldigd kon worden op A2-formaat. Het A0-formaat heeft Bob Daems eigenhandig gezeefdrukt in het Masereelcentrum. Dat leverde 150 unieke exemplaren op die vanaf 22 september in het Antwerpse straatbeeld te zien zullen zijn.

Duo’s 2: Beweging in beeld

In De Modernen. Duo’s 2 presenteert Jongbloed! kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het museum. De jongeren werkten daarbij een geheel eigen concept uit rond verschillende thema’s in de verschillende ruimtes van de Koningin Fabiolazaal. In de eerste ruimte staat beweging centraal. Een thema dat Jongbloed!-er en filmstudente Eva in dit blogbericht met 2 filmpjes tracht te vatten. 

Jongbloed!-er Eva

Jongbloed!-er Eva

In onze tentoonstelling Duo’s 2 wandel je door verschillende ruimtes. In die ruimtes willen we je laten nadenken over begrippen als rust, ruimte, tijd en beweging. En ook over hoe je deze termen kan plaatsen ten opzichte van de veelheid aan informatie die we elke dag te verwerken krijgen door bijvoorbeeld het internet. 
Ik ga het proberen te hebben over wat beweging voor mij betekent. Een verplaatsing door ruimte en tijd of een groep mensen met de zelfde levensovertuiging, zoals Wikipedia ons zegt. Want ook ik gebruik het internet constant om mij te voeden met zinvolle en zinloze informatie.

Ik vind beweging zo’n ruim en abstract begrip. Ik denk aan veel, heel veel dingen, stromen, kleuren, ritme en verplaatsingen. Omdat ik met beelden beter kan verwoorden wat ik met zinnen niet kan vatten, wil ik jullie twee van mijn eigen filmpjes laten zien. Hopelijk duidt dat wat beweging voor mij betekent en kom je daardoor een beetje in de sfeer van onze eerste kamer.

Ontmoet Jongbloed!

In Duo’s 2 presenteert Jongbloed! kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het museum. En dat op geheel eigen wijze. Bij de tentoonstelling organiseert de jongerencrew van het museum ook tal van activiteiten. Vorige week vond de eerste ontmoeting plaats. Jongbloed!-er Tineke was paraat. Ze trok samen met enkele bezoekers de tentoonstelling in en blogt over zenuwkriebels en interessante weetjes.

Jongbloed!-er Tineke

Jongbloed!-er Tineke

Nu onze tentoonstelling Duo’s 2 klaar is, kunnen we er volop gebruik van maken! Zo hebben we ons programma al goed gevuld met een gezellige filmavond, een leuke workshop en rustgevende yogasessies (waarover later meer). Daarnaast hebben we ook enkele gratis rondleidingen gepland. Of,  beter gezegd, ontmoetingen waarin dialoog en beleving centraal staan. Op zondag 9/2 mochten Rosan en ik de spits afbijten. Ik was enorm zenuwachtig, maar ik heb het overleefd.

Wildvreemde bezoekers in onze tentoonstelling

Toen ik zondagnamiddag aankwam in de Koningin Fabiolazaal liepen er al enkele mensen rond tussen de kunstwerken. Dat had ik al wel eerder gezien, maar toch voelde het een beetje gek om wildvreemde bezoekers te zien rondwandelen in onze tentoonstelling. Het werd nog gekker toen er een koppel toegangstickets kocht met de boodschap: “Wij komen voor de rondleidingen. Ze zijn toch nog niet begonnen hé?” Toen ik dat hoorde kreeg ik meteen tientallen zenuwkriebels in mijn buik die zich vermenigvuldigden toen we aan onze rondleidingen begonnen. Rosan en ik verdeelden de bezoekers in twee groepen zodat we allebei een tiental paar geïnteresseerde ogen en oren op ons gericht hadden.

Bezoekers in de tentoonstelling Duo's 2

Bezoekers in de tentoonstelling Duo’s 2

Uiteindelijk was mijn groep ontzettend vriendelijk en geïnteresseerd. Die zenuwen waren dus nergens voor nodig. Ik vertelde over ons concept, de keuzes die we hadden gemaakt en de kunstwerken die ik mooi vond. In ruil daarvoor kreeg ik interessante verhalen, opmerkingen en vragen. Zo kwam ik onder andere te weten hoe de koeienpaspoorten uit de jaren ’80 – waarop Jef Geys een kunstwerk baseerde – gemaakt werden. Het werd een boeiende uitwisseling van informatie. Soms vind ik die immense informatiestroom waar onze tentoonstelling rond draait toch leuk. Zo kom je nog eens iets te weten.

De volgende Jongbloed!-rondleidingen gaan door op zondag 23 februari, 9 maart, 23 maart, 6 april en 20 april, telkens om 15.00. 

Edmond Van Dooren en Fritz Lang

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Op deze blog gaan ze dieper in op de duo’s in de tentoonstelling of zoeken ze visuele gelijkenissen die verder gaan dan wat je ter plekke kan zien. Deze week plaatst Siska Beele Machinezang van Edmond Van Dooren naast Metropolis van Fritz Lang. 

Edmond Van Dooren, Machinezang, 1929 (verdwenen)

Edmond Van Dooren, Machinezang, 1929 (verdwenen)

In 1929 maakt Edmond Van Dooren een hoogst origineel kunstwerk: een schilderij van een gigantische fabriekshal met in het midden een monumentale machine in volle gang. Machinezang noemde hij het. Het is een en al beweging en kracht, een loflied op het menselijk vernuft. Schrijver en kunsthistoricus Ary J.J. Delen beschouwde deze composities van Van Dooren als producten van zijn buitengewoon ontwikkelde fantasie, die zich uitdrukt in visies van gedroomde steden, in een soort “Metropolis”-wereld, in al haar utopische vreemdheid van grillige vormen, Babelse opstapelingen van architecturen, blokken, torens en koepels en in haar schrille, wat spookachtige verlichting (A.J.J. Delen in De groep kunstenaars van “Moderne Kunst”, Antwerpen, 1935, p. 25).

Metropolis

Het is niet toevallig dat Delen verwijst naar Metropolis, de Duitse stille film van Fritz Lang uit 1927. Metropolis vertelt het dubbelverhaal van de klassenstrijd in een futuristische onder- en bovenstad en de liefde tussen een jongen uit de elite en een meisje dat haar lot verbonden heeft aan het welzijn van de arbeiders. Toch is het niet de inhoud die Metropolis tot een van de grootste films aller tijden heeft gemaakt, maar de vorm. Wolkenkrabbers en hoge viaducten typeren de ultramoderne grootstad en de massascènes in de fabriek verbeelden de onderdrukking van de mens door de technologie. Expressionistische vervormingen en licht- donkercontrasten dragen sterk bij tot de vertolking van Fritz Langs inktzwarte visie op wereld van de toekomst. Zonder twijfel maakte deze film een enorme indruk op Edmond Van Dooren. In enkele van zijn doeken herneemt hij zelfs de titel Metropolis. Maar, in tegenstelling tot Lang, vervult de mechanisering van de maatschappij Van Dooren niet met weerzin. De kunstenaar blijkt zelfs te houden van machines, hoogbouw en machinaal geweld.

Edmond Van Dooren, Machinezang II, (1940-1949), KMSKA, inv. nr. IB12.014

Edmond Van Dooren, Machinezang II, (1940-1949), KMSKA, inv. nr. IB12.014

De originele Machinezang kunnen we enkel nog op foto bewonderen. Niemand weet wat met het schilderij is gebeurd. In de jaren veertig van vorige eeuw realiseert Edmond Van Dooren wél een licht gewijzigde versie van zijn meesterwerk uit 1929: Machinezang II, sinds 2012 in langdurig bruikleen aan het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen.

Duo’s van de duo’s in de Duo’s

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Begin 2014 neemt Jongbloed!, de jongerencrew van het museum, de expo onder handen. Vanaf 1 februari presenteren de jongeren de kunstwerken in een nieuwe opstelling en met een ander verhaal. Jongbloed!-ster Tineke blogt over haar eerste kennismaking met de expo.  

Jongbloed! krijgt een rondleiding in de tentoonstelling

Jongbloed! krijgt een rondleiding in de tentoonstelling

Als de winkels op de Meir sluiten, is het voor Jongbloed! tijd om naar het museum te trekken. Dit keer spraken we af in de Koningin Fabiolazaal om naar de tentoonstelling De Modernen. Duo’s te kijken en er inspiratie op te doen voor ons nieuw project. We kregen een speciale rondleiding van de curatoren, Siska Beele (van het KMSKA) en Bob Daems (van Provincie Antwerpen). Met veel enthousiasme en trots vertelden zij ons over het ontstaan van deze unieke tentoonstelling en de werken die ze kozen. Door telkens een werk van het KMSKA te koppelen aan een werk van de Provincie, maakten Siska en Bob een reeks duo’s die de bezoeker anders doet kijken. “Door te vergelijken, beter doen kijken”, zo vatte Siska het samen. Dat vond ik heel erg mooi geformuleerd, maar ik vatte het pas helemaal toen ik het eerste duo Claerbout – Verheyen zag.

David Claerbout, Zonder titel, Collectie provincie Antwerpen, Foto Jesse Willems

David Claerbout, Zonder titel, Collectie provincie Antwerpen, Foto Jesse Willems

Sinds ik op aanraden van een vriendin een grote overzichtstentoonstelling van David Claerbout zag bij WIELS, ben ik echt fan geworden van zijn mooie beelden. Ik ben dan ook ontzettend blij dat er een werk van Claerbout in Duo’s zit! Nieuwsgierig stapte ik een donkere kamer binnen om naar een van zijn Venice Lightboxes te kijken. Het duurde enkele seconden voor mijn ogen gewend waren aan de duisternis en ik goed doorhad wat ik zag. Plots werd alles veel duidelijker en zag ik een nachtelijk tafereel van Venetië. Pas toen ik alle details zag, stapte ik naar buiten en ging ik voor Zwarte Ruimte van Jef Verheyen staan, een werk dat voordien een gewoon zwart doek leek te zijn. Pas toen ik een tweede keer keek, zag ik de vele kleurtinten die Verheyen op het doek heeft gemengd om een lichtspel te creëren.  “Door te vergelijken, beter doen kijken”, het werd plots veel duidelijker.

Nu is het aan ons

De rest van de tentoonstelling is op dezelfde visuele manier samengesteld. Sommige werken lijken elkaars verlengde te zijn, andere vormen dan weer een groot contrast met elkaar. Bij enkele duo’s lijkt het net alsof de kunstenaars rekening hielden met elkaar toen ze schilderden. Dat is achteraf gezien niet zo’n gekke gedachte. Blijkbaar waren veel van deze kunstenaars met elkaar bevriend of werden ze beïnvloed door elkaar. Ik vond het wel leuk: die duo’s van de duo’s in de Duo’s.
Nu is het tijd om onze eigen versie van Duo’s te maken en de rol van Siska en Bob (nog zo’n duo) over te nemen. Ik zit alvast boordevol ideeën en ben tegelijkertijd ontzettend benieuwd naar het eindresultaat. Het belooft weer een spannende semester te worden!

Op vertoon van een ticket voor De Modernen. Duo’s dat gekocht werd voor 27 januari 2014 kun je GRATIS een bezoek brengen aan de tweede presentatie die van 1 februari tot en met 20 april 2014 loopt.