Boekensteun: kunstenaarsboek uitgelicht

Het KMSKA bezit een 70-tal kunstenaarsboeken, voornamelijk uit de jaren 1970. Na 40 jaar vertonen sommige van die boeken krasse, kreuken, scheuren, verkleuring en verzuring. Dankzij Boekensteun kan ook jij het KMSKA helpen om zijn collectie kunstenaarsboeken in goede staat te bewaren en waar nodig te restaureren. In dit bericht gaat KMSKA-bibliothecaris Ingrid De Pourcq dieper in op één van de kunstenaarsboeken uit de museumcollectie: Portrait-pétales: Biopsie 13 van Eduard Bal en Bernard Heidsieck uit 1973

Bernard Heidsieck, Eduard Bal, PORTRAIT-PETALES Biopsie 13, Galerie Kontakt, Antwerpen, 1973.

Bernard Heidsieck, Eduard Bal, PORTRAIT-PETALES Biopsie 13, Galerie Kontakt, Antwerpen, 1973.

Naar het schijnt was het uitgever-galerist Guy Schraenen die het initiatief nam tot de productie van het kunstenaarsboek Portrait-Pétales: Biopsie 13. Schraenen richtte in 1965 Galerie Kontakt op, waar hij meermaals werk van Antwerps beeldend kunstenaar Eduard Bal (1927-1999) presenteerde. Later richtte hij een uitgeverij op en bracht hij Ward Bal in contact met de Franse podiumdichter Bernard Heidsieck (1928-) om samen een kunstenaarsboek te creëren.

Poëzie, vliegtuigjes en een 45-toerenplaat

Heidsieck is een pionier van de ‘poésie sonore’ of auditieve poëzie, ontstaan met de opkomst van nieuwe technologieën in de jaren 1950. De dichter gebruikte een bandopnemer om geluidsfragmenten uit het dagelijkse leven op te nemen en te combineren met door hemzelf geschreven en voorgelezen gedichten. De teksten moesten niet gewoon gelezen, maar voorgedragen worden. Dat deed Heidsieck zelf op allerlei performances. Zijn Biopsies zijn korte gedichten over banale en toevallige gebeurtenissen, uitgaand van geluidsfragmenten uit zijn eigen leven.

Ward Bal gebruikte de Biopsie 13 om de gebeurtenissen in het gedicht uit te beelden met zijn bekende gevouwen papieren vliegers of vliegtuigjes. Helemaal in zijn stijl presenteert hij vier monochroom witte collages, waarbij hij de gevouwen vliegtuigjes in verschillende posities op een witte achtergrond kleeft. Zo speelt hij met licht en schaduw en balanceert hij op de grens tussen figuratief en abstract. De symboliek van het vallende vliegtuig mag de kijker-luisteraar zelf invullen …

Naast het gedicht, met voordrachtaanwijzingen, en de vier collages, bevat het boek ook een 45-toerenplaat met een opname van het gedicht. Van het kunstenaarsboek bestaat ook een versie waarbij zeefdrukken de collages vervangen.

Verzuurde lijm

Zoals je op een van de foto’s kan zien is op sommige plaatsen de lijm verzuurd en verhard, waardoor de vliegtuigjes loskomen van het blad en letterlijk uit het boek vallen. In het conservatie- en restauratieproject voor de kunstenaarsboeken van het KMSKA zullen we dit aanpakken.

Dit is je laatste kans om de kunstenaarsboeken van het KMSKA te redden. Steun ons vandaag nog en help ons zo om o.a. dit kunstenaarsboek met zijn kwetsbare onderdelen te herstellen en beter te bewaren.

Conservation and butter dishes

Restaurator Céline Talon werkt sinds dit voorjaar aan de conservatiebehandeling van het schilderij Hollands Ontbijt van Floris Van Schooten uit de collectie van het KMSKA. Ze blogt – in het Engels – over wat ze intussen ontdekt heeft. 

Spring 2013 saw the start of the conservation treatment of a wonderful still-life painting by Floris Gerritszoon van Schooten (Amsterdam 1585/90 – Haarlem 1656) entitled “Hollands Ontbijt” (Dutch Breakfast) and dating from c.1620. The paint surface was covered in several thick layers of yellowed varnish. The oldest layer had turned dark brown and become very irregular, as previous cleaning had left large stripes of oxidized varnish. The overall effect was one of looking at the painting through a very dirty window…

Floris Gerritszoon van Schooten, Hollands Ontbijt, KMSKA (before treatment)

Floris Gerritszoon van Schooten, Hollands Ontbijt, KMSKA (before treatment)

As soon as the cleaning treatment got underway, it became apparent that, under the varnish, the paint layer was in pristine condition save for some local abrasion, again due to excessive previous cleaning.

Floris Gerritszoon van Schooten, Hollands Ontbijt, KMSKA (during the varnish cleaning treatment)

Floris Gerritszoon van Schooten, Hollands Ontbijt, KMSKA (during the varnish cleaning treatment)

During the treatment, one particular element in the composition drew our attention: the butter dish at the centre of the table. Decorated in a pattern of blue and white, it initially looked very much like the kind of plate one would expect to encounter in a food display in a 17th-century Dutch still-life. Like the one from the collection of the Rijksmuseum Amsterdam you can see below.

Stilleven met kazen, Floris Claesz. van Dijck, ca. 1615, Rijksmuseum Amsterdam

Stilleven met kazen, Floris Claesz. van Dijck, ca. 1615, Rijksmuseum Amsterdam

However, whereas the kraak porcelain or Delftware depicted in such still-lifes is typically dazzlingly white and glossy, the dish in van Schooten’s painting has a surprisingly yellowish appearance, even after cleaning… Closer scrutiny revealed that a reddish-brown glaze layer had been applied on the surface of the bowl. But for what purpose?

Detail of the butter dish in Van Schooten's painting

Detail of the butter dish in Van Schooten’s painting

To a 17th-century connoisseur, one of the main sources of joy in a still-life painting was the masterly representation of different materials and textures,  – which at once provided artists with an opportunity to demonstrate their skills. So perhaps there is a connection between this rather unusual glaze and the material of the butter dish…

Majolica

As it happens, J.B. Hochstrasser, in her essay on Still-Life and Trade in the Golden Age (Yale University Press, 2007), discusses this very picture by Van Schooten and she specifically asserts that the butter dish is neither luxury kraak porcelain nor Delftware, but majolica. Majolica ceramics differs from Delftware in terms of both origin and technique. First developed by 16th-century Italian artists, it was soon copied by craftsmen in Northern Europe, not least in Antwerp. One of the most striking differences between majolica and either Deftware or Chinese porcelain lies in the colour of the material used: porcelain is bright white and Delftware is whitish pink, whereas majolica is made of red clay.

When the agitated political climate of the late 16th century caused many Flemish artists to seek refuge in the Northern Low Countries, they brought with them new skills, including the majolica technique. Haarlem – where Floris van Schooten lived and worked and which had a sizeable Flemish community – soon became an important ceramics production centre, which would only be outshone by Delft and its Hollants Porceleyn after 1630. Between 1600 and 1650, Haarlem boasted no fewer than 45 so-called plateelbakkers renowned for the quality of their majolica earthenware. Among them were artists such as Hans Bernaert Vierlegger (d. in 1621) and Willem Jansz. Verstraeten (active c.1625-1655)[1].

Bord van veelkleurig beschilderd majolica, anoniem, ca. 1600 - ca. 1625, Rijkmuseum Amsterdam

Bord van veelkleurig beschilderd majolica, anoniem, ca. 1600 – ca. 1625, Rijkmuseum Amsterdam

When kraak porcelain arrived on the scene, it was an instant success and ceramists from Haarlem soon began to imitate it using a white tin-based glaze and applying cobalt blue patterns. The Haarlem artists took some liberties with the decoration though: rather than strictly copying the Chinese designs, they incorporated Italian, Chinese and even Turkish Iznik influences, as can be seen in Van Schooten’s painting.

On the basis of the foregoing, we venture the hypothesis that the reddish-brown glaze covering the butter bowl in Van Schooten’s still-life is an attempt by the artist to capture the slightly reddish tinge of majolica… This would certainly tie in with the general meaning of Hollands Ontbijt, which consists in a display of typical local produce (cheese, bread, apples, …) combined into an ode to the Dutch way of life.

Met dank aan het Rijksmuseum Amsterdam voor de afbeeldingen van het Stilleven met kazen van Van Schooten en het bord van veelkleurig beschilderd majolica.

[1] Claire Dumortier, Céramique de la Renaissance à Anvers, ed. Amateur, 2002, p. 53

Uitgerolde kunst

Restaurator Lizet Klaassen blogt over hoe de sluiting het museum ook geweldige opportuniteiten kan bieden.

In de museumcollectie zijn er enkele zeer grote schilderijen die op rol bewaard worden. De doeken waren zo lang opgerold dat er weinig mensen zijn die ze ooit gezien hebben. Nu het museum zich opmaakt voor de grootste verbouwing uit zijn geschiedenis was het moment aangebroken om de doeken uit te rollen. Zo konden restaurator Jos van Och en zijn team hun conditie bekijken en een behandelingsplan voor de toekomst opmaken. Ze noteerden o.a. de afmetingen van zes schilderijen van Emile Vloors om de doeken in een tweede fase op spieramen te kunnen spannen. Nadien hebben ze de doeken op een goede manier weer opgerold zodat ze in de toekomst beter bewaard kunnen worden.

Fotografe Karin Borghouts was erbij toen Van Och en zijn team de schilderijen uitrolden. Ze legde heel wat mooie dingen vast.

Uitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunst
Uitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunst
Uitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunstUitgerolde kunst
Uitgerolde kunst

Uitgerolde kunst, a set on Flickr.