De spons erover

Op basis van de gepubliceerde en ongepubliceerde geschriften van James Ensor komen de onderzoekers van het Ensor Reseach Project veel te weten over de artistieke keuzes van de kunstenaar. In het artikel dat hij deze maand publiceert, gaat Herwig Todts dieper in op Ensors houding ten opzichte van het gebruik van vernis.

James Ensor, De oestereetster (oorspronkelijk Au pays des couleurs / In het land van de kleuren), 1882. Doek 207 x 105 cm. KMSKA in. nr. 2073. Ensor verniste (en kopieerde) het schilderij vooraleer hij het in 1907 naar de commissie van het stedelijk Musée des Beaux-Arts de Liège zond als voorstel tot aankoop. Luik weigerde het schilderij dat vervolgens werd gekocht door Albin en Emma Lambotte die overigens enkele jaren eerder van Liège naar Antwerpen waren verhuisd.

James Ensor, De oestereetster (oorspronkelijk Au pays des couleurs / In het land van de kleuren), 1882. Doek 207 x 105 cm. KMSKA inv. nr. 2073. Ensor verniste (en kopieerde) het schilderij vooraleer hij het in 1907 naar de commissie van het stedelijk Musée des Beaux-Arts de Liège zond als voorstel tot aankoop. Luik weigerde het schilderij dat vervolgens werd gekocht door Albin en Emma Lambotte die overigens enkele jaren eerder van Luik naar Antwerpen waren verhuisd.

Aan iedereen die wil zien of een schilderij er beter uitziet met of zonder vernis, oftewel glanzend of mat, geeft James Ensor de raad om met een vochtige spons over het verfoppervlak te gaan. Zo krijg je eventjes het glanzende effect van vernis. Het beste is om de spons met gefilterd regenwater te bevochtigen. Hoewel hij het er niet vaak over heeft, ontdekte Herwig Todts dat het al dan niet vernissen van zijn werken een grote bekommernis was voor Ensor. Vernis is immers niet zomaar een beschermlaagje voor het verfoppervlak. Met vernis bepaal je de sfeer in het schilderij en breng je diepte en samenhang.

Lees het artikel Ensor over het gebruik van vernis van Herwig Todts op de museumwebsite.

Veertig jaar verzamelen: hits and misses

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Op deze blog gaan ze dieper in op de duo’s in de tentoonstelling of zoeken ze visuele gelijkenissen die verder gaan dan wat je ter plekke kan zien. Deze week kijkt Bob Daems naar een werk van Jef Verheyen dat uiteindelijk niet in de collectie van de provincie Antwerpen werd opgenomen en dus ook niet in de tentoonstelling zit. Hij koppelt het aan kunst die je wel ter plekke kan zien. 

Het verhaal van een collectie wordt niet enkel geschreven aan de hand van verworven kunstwerken, het is deels ook een geschiedenis van gemiste kansen. Voor elk werk van Floris Jespers is er een ontbrekend schilderij van Jozef Peeters, voor elke Lightbox van David Claerbout een werk van Luc Tuymans. Ook dat zijn duo’s.

Omdat het Antwerpse provinciebestuur begin jaren 1970 een beeld wou creëren van de kunstproductie binnen de grenzen van de provincie Antwerpen was het van oordeel dat een werk van de Kempense – maar naar Zuid-Frankrijk uitgeweken – kunstenaar Jef Verheyen niet mocht ontbreken in haar collectie. Volgens de adviserende commissie was Verheyen op dat moment “een van onze beste schilders van internationale faam”. Haar oordeel luidde dan ook dat “een representatief werk van deze schilder moet worden aangekocht”. De keuze viel op Venus Saphira, een groot blauw werk van 2 bij 3 meter dat in 1978 tot stand kwam. De realisatie van het werk wordt mooi gedocumenteerd op de website over kunstenaar. Op 15 juli 1980 bezocht een delegatie van de commissie het atelier van de kunstenaar in Heist-op-den-Berg. Het uiteindelijke oordeel was negatief. Aan Verheyen werd gevraagd om in de plaats van het schilderij “een 5-tal litho’s” aan te bieden. Hij liet weten dat de weigering tot aankoop hem “zwaar op de maag was gevallen” en wenste voorlopig niet in te gaan op het voorstel.

Bruikleen ter compensatie

Begin 1984 overleed Jef Verheyen aan de gevolgen van een hartaanval. Het ontbreken van een schilderij van de kunstenaar in de provinciale collectie werd gecompenseerd door een tijdelijke bruikleen van het tweeluik A/B-B/C uit de collectie van de Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen. Deze diptiek wordt momenteel tentoongesteld naar aanleiding van de 350ste verjaardag van de Academie.

Jef Verheyen, 'A/B-B/C', 1965-1966, olieverf op paneel, (2x) 90 x 90 cm, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen, inv. 141, 142. foto: Jacques Sonck.

Jef Verheyen, A/B-B/C, 1965-1966, olieverf op paneel, (2x) 90 x 90 cm, Koninklijke Academie voor Schone Kunsten Antwerpen, inv. 141, 142. foto: Jacques Sonck.

Toch kan je ook in Duo’s een werk van Jef Verheyen zien. Zijn Zwarte ruimte uit de collectie van het KMSKA gaat er de confrontatie aan met  Santa Maria del Salute van David Claerbout uit de collectie van de Provincie Antwerpen.

Afbraakwerken in het museum

Fotografe Karin Borghouts trekt op geregelde tijdstippen naar de museumwerf om er de voortgang van de verbouwingswerken vast te leggen. Eind september trok ze haar veiligheidsschoenen aan, zette ze haar helm op en maakte ze deze unieke werfbeelden. 

Michel Seuphor, beeldend kunstenaar en dichter

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Op deze blog gaan ze dieper in op de duo’s in de tentoonstelling of zoeken ze visuele gelijkenissen die verder gaan dan wat je ter plekke kan zien. Deze week belicht Siska Beele het poëtisch en het plastich werk van Michel Seuphor.

Michel Seuphor, Pour Subirachs, KMSKA inv. nr. 3193, © Lukas - Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto Hugo Maertens.

Michel Seuphor, Pour Subirachs, KMSKA inv. nr. 3193, © Lukas – Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto d/arch.

In 1925 verhuist Michel Seuphor, gelokt door de roep van de internationale avant-garde, van Antwerpen naar Parijs waar hij naam maakt als kunsttheoreticus, beeldend kunstenaar en schrijver. Op de tentoonstelling zijn twee van zijn lacunetekeningen te zien én een gedicht uit 1962 opgedragen aan de Catalaanse beeldhouwer Josep Maria Subirachs van wie op zijn beurt een sculptuur wordt getoond.

Voor Subirachs

ik ben de arme
die u adel brengt
ik ben de eenvoudige
die volheid geeft
ik ben de grote rust
die je bij bronnen vindt
ik ben de simpele
die kennis doorgeeft

Seuphor

Parijs, 3 november 1962

(Vertaling: Hilde Pauwels)

Spel en ritme zijn twee sleutelbegrippen bij Seuphor, zowel in zijn poëzie als in zijn plastisch werk. Pour Subirachs somt op een sterk ritmische toon vier tegenstellingen op, die bij nader inzien niet zo helemaal tegengesteld hoeven te zijn. Het gedicht bezingt het leidmotief in het oeuvre van Subirachs, namelijk de hegeliaanse synthese van tegenstellingen die terzelfder tijd tegenover elkaar staan en elkaar aanvullen en opheffen: man-vrouw, dood-leven, ruimte-tijd, rust-beweging … Pour Subirachs van Seuphor doet me een beetje denken aan De ballade van de tegenstellingen van François Villon, maar dat is weer een ander duo …

Josep Maria Subirachs, Frontal,  KMSKA inv. nr. 3194, © Lukas - Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto Hugo Maertens.

Josep Maria Subirachs, Frontal, KMSKA inv. nr. 3194, © Lukas – Art in Flanders VZW / Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen, foto Hugo Maertens.

Duo’s van de duo’s in de Duo’s

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Begin 2014 neemt Jongbloed!, de jongerencrew van het museum, de expo onder handen. Vanaf 1 februari presenteren de jongeren de kunstwerken in een nieuwe opstelling en met een ander verhaal. Jongbloed!-ster Tineke blogt over haar eerste kennismaking met de expo.  

Jongbloed! krijgt een rondleiding in de tentoonstelling

Jongbloed! krijgt een rondleiding in de tentoonstelling

Als de winkels op de Meir sluiten, is het voor Jongbloed! tijd om naar het museum te trekken. Dit keer spraken we af in de Koningin Fabiolazaal om naar de tentoonstelling De Modernen. Duo’s te kijken en er inspiratie op te doen voor ons nieuw project. We kregen een speciale rondleiding van de curatoren, Siska Beele (van het KMSKA) en Bob Daems (van Provincie Antwerpen). Met veel enthousiasme en trots vertelden zij ons over het ontstaan van deze unieke tentoonstelling en de werken die ze kozen. Door telkens een werk van het KMSKA te koppelen aan een werk van de Provincie, maakten Siska en Bob een reeks duo’s die de bezoeker anders doet kijken. “Door te vergelijken, beter doen kijken”, zo vatte Siska het samen. Dat vond ik heel erg mooi geformuleerd, maar ik vatte het pas helemaal toen ik het eerste duo Claerbout – Verheyen zag.

David Claerbout, Zonder titel, Collectie provincie Antwerpen, Foto Jesse Willems

David Claerbout, Zonder titel, Collectie provincie Antwerpen, Foto Jesse Willems

Sinds ik op aanraden van een vriendin een grote overzichtstentoonstelling van David Claerbout zag bij WIELS, ben ik echt fan geworden van zijn mooie beelden. Ik ben dan ook ontzettend blij dat er een werk van Claerbout in Duo’s zit! Nieuwsgierig stapte ik een donkere kamer binnen om naar een van zijn Venice Lightboxes te kijken. Het duurde enkele seconden voor mijn ogen gewend waren aan de duisternis en ik goed doorhad wat ik zag. Plots werd alles veel duidelijker en zag ik een nachtelijk tafereel van Venetië. Pas toen ik alle details zag, stapte ik naar buiten en ging ik voor Zwarte Ruimte van Jef Verheyen staan, een werk dat voordien een gewoon zwart doek leek te zijn. Pas toen ik een tweede keer keek, zag ik de vele kleurtinten die Verheyen op het doek heeft gemengd om een lichtspel te creëren.  “Door te vergelijken, beter doen kijken”, het werd plots veel duidelijker.

Nu is het aan ons

De rest van de tentoonstelling is op dezelfde visuele manier samengesteld. Sommige werken lijken elkaars verlengde te zijn, andere vormen dan weer een groot contrast met elkaar. Bij enkele duo’s lijkt het net alsof de kunstenaars rekening hielden met elkaar toen ze schilderden. Dat is achteraf gezien niet zo’n gekke gedachte. Blijkbaar waren veel van deze kunstenaars met elkaar bevriend of werden ze beïnvloed door elkaar. Ik vond het wel leuk: die duo’s van de duo’s in de Duo’s.
Nu is het tijd om onze eigen versie van Duo’s te maken en de rol van Siska en Bob (nog zo’n duo) over te nemen. Ik zit alvast boordevol ideeën en ben tegelijkertijd ontzettend benieuwd naar het eindresultaat. Het belooft weer een spannende semester te worden!

Op vertoon van een ticket voor De Modernen. Duo’s dat gekocht werd voor 27 januari 2014 kun je GRATIS een bezoek brengen aan de tweede presentatie die van 1 februari tot en met 20 april 2014 loopt.

Jan Cockx & baron Avermaete

Dit najaar kan je in de Koningin Fabiolazaal de tentoonstelling Duo’s in de exporeeks De Modernen bezoeken. Daarin brengen curatoren Bob Daems en Siska Beele kunst uit de collecties van de provincie Antwerpen en het KMSKA samen. Op deze blog gaan ze dieper in op de werken in de tentoonstelling of  zoeken ze visuele gelijkenissen die verder gaan dan wat je ter plaatse kan zien. Bob Daems licht het Portret van Roger Avermaete van Jan Cockx toe en vertelt hoe het in de collectie van de Provincie Antwerpen beland is.

Portret van Roger Avermaete, Jan Cockx, 1919, olieverf op doek, 183 x 126 cm, Collectie Provincie Antwerpen, P/S 229, legaat Roger baron Avermaete, foto: Jacques Sonck

Portret van Roger Avermaete, Jan Cockx, 1919, olieverf op doek, 183 x 126 cm, Collectie Provincie Antwerpen, P/S 229, legaat Roger baron Avermaete, foto: Jacques Sonck

Toen begin jaren 70 aan de Koningin Elisabethlei in Antwerpen een nieuw provinciehuis verrees, werd meteen ook het plan opgevat om de bestaande – maar toen nog bescheiden – kunstcollectie gevoelig uit te breiden. Met de bedoeling het statige gebouw te verfraaien werden in sneltempo nieuwe kunstwerken verworven. Niet enkel door aankoop maar ook via schenkingen van kunstenaars of hun nabestaanden. Vele van deze schenkingen werden ondergebracht in de zogenaamde ‘kunstkabinetten’ van het provinciehuis, waar het werk van een bepaalde kunstenaar permanent werd getoond. Het is op die manier dat ook het Portret van Roger Avermaete door Jan Cockx in de verzameling terechtkwam.

Ten voeten uit

Auteur en kunstcriticus Roger Avermaete (1893-1988) speelde een belangrijke rol in de avant-gardistische beweging in Antwerpen, kort na de Eerste Wereldoorlog. Als organisator van voordrachten en tentoonstellingen en als initiatiefnemer achter verschillende kunsttijdschriften was hij een centraal figuur in het modernistische milieu, waartoe onder meer ook Paul Van Ostaijen, Jozef Peeters, Oscar en Floris Jespers, Paul Joostens, Jan Kiemeneij en Michel Seuphor behoorden. En dus ook de jonge Jan Cockx (1891-1976), die in 1919 dit prachtige portret van Avermaete ten voeten uit schilderde. Het schilderij maakte deel uit van de persoonlijke kunstverzameling van baron Avermaete, waarvan een belangrijk deel na zijn overlijden in 1988 aan het provinciebestuur werd geschonken. Samen met het gehele geschreven oeuvre van de man – een kloeke boekenkast vol – en een uitgebreide penningenverzameling werd de provinciale collectie meteen ook een prent van James Ensor en enkele schetsen van Constant Permeke en Rik Wouters rijker, naast nog een tiental andere kunstwerken.

Tot slot nog een kenner aan het woord over het schilderij van Jan Cockx:
Tijdens een bezoek aan een expo in 2010 waarin het Portret van Roger Avermaete ook te zien was, vertelt Mauro Pawlowski waarom dit schilderij nu juist zo goed is.