Op roadtrip met Rubens

Dit voorjaar reisden 54 kunstwerken uit het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen naar het Ringling Museum in Sarasota (Florida) om er deel uit te maken van de tentoonstelling Rubens in Black and White. Eerder deze maand liep de tentoonstelling op haar einde. Véronique Van Passel is persverantwoordelijke van het KMSKA en ging als koerier naar de Verenigde Staten om de kunstwerken naar huis te begeleiden. Ze blogt over de tentoonstelling, het Ringling museum in Florida en de reis terug naar huis.

Campagnebeeld Rubens in Black and White

Campagnebeeld Rubens in Black and White

Al in 2004 presenteerde het Koninklijk Museum de mooiste prenten van Rubens onder de titel Copyright Rubens. Die expo toonde hoe de meest bekwame ambachtslui volgens de strikte richtlijnen van de meester zijn ontwerpen uitwerkten tot prachtige houtsneden en kopergravures. Rubens was een echte controlefreak. Hij vond als het ware het copyright uit. Om te vermijden dat zijn beelden zonder zijn medeweten zouden worden gebruikt, liet hij zijn auteursrechten beschermen via privileges. De Vlaamse barokmeester als slimme marketingjongen, zo’n onderwerp lusten de Amerikanen wel. In de tentoonstelling in Sarasota flankeerden schilderijen uit de verzameling van het Ringling Museum de Rubensgrafiek uit de Antwerpse collectie.

The rise and fall of John Ringling

Het Ringling Museum bezit één van de belangrijkste Rubensensembles in de Verenigde Staten. Verder zijn er ook werken van Quinten Metsijs, Teniers, Frans Hals en Titiaan. Ook de Spaanse school is er goed vertegenwoordigd met werk van El Greco, Velazquez en Zurbaran. John Ringling (1866-1936) bracht de hele verzameling op nauwelijks zeven jaar tijd samen. Ringling was multimiljonair dankzij een reizend circus. Een Amerikaans succesverhaal, zeg maar. Hij reisde regelmatig naar Europa, op zoek naar nieuwe acts en artiesten voor zijn circus. Met een fijne neus voor zaken kocht hij er kunst aan die andere verzamelaars weinig interesseerde. Zo verwierf hij in 1926 vier voorbereidende schilderijen voor een reeks wandtapijten die landvoogdes Isabella in 1620 bij Rubens had besteld. Begin twintigste eeuw waren privéverzamelaars niet geïnteresseerd in zulke monumentale kunstwerken, want hoe hang je zoiets in je salon? Maar John Ringling was een showman, en de grootschaligheid en de dramatiek van de werken spraken hem aan.Het Ringling Museum aan de golf van Mexico Hij wou in Sarasota een museum bouwen, naar het voorbeeld van de grote Europese musea, waar hij zijn Rubenswerken met de nodige grandeur kon tentoonstellen.  John en zijn echtgenote Mable raakten in Europa niet alleen begeesterd door kunst, maar raakten er ook gepassioneerd door Venetië. Thuisgekomen lieten ze  aan de rand van de golf van Mexico een Venetiaans Palazzo bouwen. Het Ca d’Zan (“huis van John” in Venetiaans dialect) was het decor van grootste feesten in de roaring twenties. Talrijke celebrities verbleven er. Bij de financiële depressie begin jaren 30 verloor John Ringling de controle over zijn imperium. Toen hij overleed stond er  311 dollar op zijn bankrekening. John en Mable hadden geen kinderen. Ze maakten bij hun testament al hun rijkdommen over aan de staat Florida.

On the road

Ik bezocht de tentoonstelling ‘als toerist’ tijdens de laatste dag. Het was er redelijk druk. De bezoekerscijfers voor de hele duur van de tentoonstelling lagen opvallend hoog, zo liet ik me vertellen. Gedurende de twee daaropvolgende dagen werd de tentoonstelling ontmanteld. We haakten alle 54 werken van de muren af waarna ik de conditie van de gravures checkte in vergelijking met de toestand bij ophanging. Dat deed ik aan de hand van een uitvoerig dossier dat een collega voor het vertrek van de deelcollectie had opgesteld. Gelukkig was alles in orde en moest ik geen schade vaststellen. Daarna verpakten we de werken:  eerst met een doek in tyvec, nadien in een stevige plastiek die we met kleefband verzegelden. Alle ingelijste gravures kwamen vervolgens terecht in zeven op maat gemaakte houten kratten. Die waren voorzien van een isolerende laag, een beetje als een thermos. Meerdere lagen schuimrubber moesten eventuele schokken opvangen. Die avond om middernacht kwam een truck om de werken en mezelf naar Atlanta te brengen. Deze nachtelijke roadtrip nam negen uur in beslag  Op de luchthaven van Atlanta gingen de kratten vervolgens op cargo. Ik moest erop toezien dat ze voorzichtig op een pallet werden geplaatst. Ze mochten daarbij niet gestapeld worden en moesten in het ruim van het toestel in de vliegrichting worden geplaatst. Pas om half zes ’s avonds vertrok het vliegtuig richting Brussel. De volgende ochtend stond iemand van een plaatselijk transportbedrijf me in de luchthaven op te wachten. Samen gingen we naar de cargo in Zaventem. Terwijl hij de douaneformaliteiten in orde bracht, keek ik toe hoe de kratten van de pallet werden gehaald, om vervolgens in de vrachtwagen stevig vastgesnoerd te worden. Tegen half elf kwamen we aan in het nieuwe extern depot van het museum in Kallo waar art handlers de kratten uitlaadden. Die moesten dan in gesloten toestand acclimatiseren tot de volgende ochtend. Dan zou een collega alles uitpakken en nakijken of de conditie tijdens de reis niet veranderd was. Voor mij zat het werk erop. Ik was moe, maar voldaan en blij dat alles zo vlot verlopen was.

Een stad vol Schone Kunsten

Het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen en Basisschool de Zevensprong uit Borgerhout werken intensief samen aan het schoolproject ‘Een stad vol Schone Kunsten’. Nog tot eind juni kan je de resultaten bewonderen op een minitentoonstelling in de infokiosk van het museum. Juf Anke, juf Monique en Babette Cooijmans, medewerker Educatie van het museum, bloggen over de boeiende samenwerking.

Sinds 2005 werken het KMSKA en basisschool de Zevensprong intensief samen. Elk jaar bezochten alle kinderen het museum met hun klas. Daar lieten ze zich inspireren om zelf creatief aan het werk te gaan. Ook tijdens de renovatie van het museumgebouw valt de samenwerking niet stil. Dit keer was het de school die het initiatief nam en het  KMSKA vroeg om mee te stappen in ‘Een stad vol Schone Kunsten’.

Minitentoonstelling in de infokiosk

Minitentoonstelling in de infokiosk

Het project ging van start tijdens het schooljaar 2010 – 2011 met een plechtige opening op school. De kinderen werden door Daan (een jongen uit de 17de eeuw) en Pat de kathedraalrat mee op sleeptouw genomen. Door middel van flessenpost communiceerden zij met de leerlingen van de Zevensprong. De eerste geheime opdracht leidde hen naar de Antwerpse kathedraal waar de gidsen van het KMSKA de kids rondleidden in de tentoonstelling Reünie met altaarstukken uit de museumcollectie. Ook tijdens verschillende workshops op school stond de kathedraal centraal. De leerlingen ontwierpen heel wat kunst: het spook van de kathedraal, een kathedraallied, handgeschilderde borden, mozaïekbekers, een eigen dans op gregoriaanse muziek en nog zoveel meer.

Minitentoonstelling in de infokiosk

Minitentoonstelling in de infokiosk

Een tweede geheime opdracht bracht de kinderen naar de tentoonstelling Musea in de 21ste eeuw. Dit keer kwam de architectuur om en rond het museum zelf aan bod. Daarna ontwierpen de kinderen hun eigen museum in hun eigen stad.

Minitentoonstelling in de infokiosk

Minitentoonstelling in de infokiosk

Ben je ook benieuwd naar de werken van de Zevensprongkinderen? In de infokiosk van het KMSKA aan de Leopold De Waelplaats op ’t Zuid kan je nog tot eind juni een minitentoonstelling met de resulaten komen bewonderen. Het einde van het project is in zicht, maar het KMSKA en de school maken alvast nieuwe plannen voor volgend schooljaar! 

Hoe krijg je een atoomkluis klein?

De eerste grote uitdaging in het masterplan voor het nieuwe KMSKA is zonder twijfel de afbraak van de atoomkluis in het hart van het museumgebouw. Die werd in jaren 50 van de vorige eeuw gebouwd om de museumcollectie te beschermen tegen een kernaanval. Dat ze dus niet zomaar klein te krijgen is, spreekt voor zich. Maar waar een wil, man- en machinekracht is, is een weg. Geert Rondelez is projectleider bij Roegiers, de aannemer verantwoordelijk voor de eerste fase van het masterplan. Hij vertelt hoe hij en zijn team de kluis met de grond gelijk maken.

Dat het geen eenvoudige klus zou worden wist Rondelez al voor hij eraan begon. “In haar originele toestand bestond de atoomkluis uit zwaar gewapend beton – wapeningsstaven met een diameter van 40 mm waren eerder standaard dan uitzondering – dat langs de binnenzijde extra verstevigd was met stalen zwaluwstaartplaten. De constructie was 5,5 meter breed, 21 meter lang en 9 meter hoog. De korte zijden van de kluis waren 1,5 meter dik, de lange zijden 0,75 meter en de dakplaat had een gemiddelde dikte van 1,5 meter. Het totaalgewicht van de kluis bedroeg 2150 ton. Er zat 550 m3 gewapend beton in.”

De atoomkluis in haar originele toestand, voor de aanvang van de afbraakwerken

De atoomkluis in haar originele toestand, voor de aanvang van de afbraakwerken

Hoe begin je aan de afbraak van zo’n monster?

Voor de start van de afbraakwerken, moest de aannemer een toegangsweg tot aan de kluis creëren. Daarom is de vloer van één van de museumzalen uitgebroken.

Voor de start van de afbraakwerken, moest de aannemer een toegangsweg tot aan de kluis creëren. Daarom is de vloer van één van de museumzalen uitgebroken.

Geert Rondelez: “Voor we met de afbraakwerken konden starten, moesten we een toegangsweg tot aan de kluis creëren. Daarom hebben we de vloer van één van de museumzalen uitgebroken. Vervolgens moesten we een doorgang maken doorheen een gemetste muur van 1 meter dik. Die muur schermt de oorspronkelijke bomwerende stockageplaats van de kunstwerken af van de rest van het museum, wat meteen verklaart waarom hij zo dik is. De volgende stap was: bekijken welk type van machine we konden gebruiken. We waren daarbij afhankelijk van de breedte van de buitendeur. Omdat die beperkt was en we qua werkruimte in en rond de kluis ook al niet veel speling hadden, konden we enkel met twee minigravers van 3,5 ton aan de slag gaan.”

Hoe gingen jullie vervolgens te werk?

Met het vrijgekomen puin heeft de aannemer een berg gemaakt waarop de minigravers geplaatst konden worden. Omdat de machines maar tot 5 meter hoog kunnen reiken en de atoomkluis maar liefst 9 meter hoog is, moesten er een puinberg met een hoogte van minimaal 4 meter gemaakt worden

Met het vrijgekomen puin heeft de aannemer een berg gemaakt waarop de minigravers geplaatst konden worden. Omdat de machines maar tot 5 meter hoog kunnen reiken en de atoomkluis maar liefst 9 meter hoog is, moesten er een puinberg met een hoogte van minimaal 4 meter gemaakt worden

Geert Rondelez: “De afbraak moest bovenaan de centrale kopwand starten. Maar omdat er niet veel ruimte was tussen de atoomkluis en de oorspronkelijke bunker moesten we eerst een doorbaak door de zijwand, de tussenwand en de kopwand van de kluis maken om zo een route te creëren waarmee we de machines op de juiste startpositie konden krijgen. Los van de atoomkluis moest ook de vloer van de oorspronkelijke bunker afgebroken worden. Met het vrijgekomen puin hebben we een berg gemaakt waarop we de minigravers konden plaatsen. Omdat de machines slechts tot 5 meter hoog kunnen reiken en de atoomkluis maar liefst 9 meter hoog is, moesten we een puinberg met een hoogte van minimaal 4 meter voorzien. Vervolgens konden we de bovenste helft van de kluis – de dakplaat en de bovenkant van de muren –  afbreken. Naarmate de werken vorderden, gebruikten we de onderkant van de muren als keerwand die we volstapelden met puin om een werkplatform te creëren. Eens de afbraak van de bovenste helft voldoende ver gevorderd was, konden we één van de minigravers naar beneden verplaatsen en daar aan de afbraak van de onderste helft beginnen. Tijdens de afbraakwerken worden de wapeningsstaven continu weggebrand en manueel naar buiten gedragen. Naast de eigenlijke afbraak is er ook een constante afvoer van puin. Omwille van de beperkte doorgang naar buiten toe kunnen we ook daarvoor alleen met een kleine bobcat werken.”

Hoeveel % van de kluis is er intussen verwijderd?

Geert Rondelez: “Op dit moment hebben we 95 % afgebroken. Met behulp van de twee minigravers kunnen we per dag gemiddeld 16 m3 beton wegwerken. Ik verwacht dat de volledige afbraak van de bunker tegen 15 juni voltooid zal zijn.

Omdat de afbraak van een atoomkluis niet bepaald dagelijkse kost is, stuurden we fotografe Karin Borghouts naar de museumwerf. Daar legde ze vast hoe de aannemer en zijn team de kluis met de grond gelijk maken

Atoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraak
Atoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraakAtoomkluis in afbraak

Atoomkluis in afbraak, a set on Flickr.

Maatje van de maand

Hollandse maatjes, het kijk- en doeboekje bij de tentoonstelling De MODERNEN. Kunst uit Nederland eindigt met een wedstrijd. Ontdek de winnende inzending van de maand mei!

Met het kijk- en doeboekje ‘Hollandse maatjes’ kunnen kinderen moderne kunst van onze noorderburen ontdekken in de tentoonstelling De MODERNEN. Kunst uit Nederland in de Koningin Fabiolazaal. Bij 10 schilderijen lossen ze leuke opdrachten op. Helemaal achteraan in het boekje mogen ze zelf een figuur tekenen dat ze aan het schilderij Dier en kind op blauwe achtergrond van Karel Appel zouden toevoegen. Wie zijn of haar tekening afgeeft aan het onthaal of opstuurt naar het KMSKA maakt kans op een mooie prijs.

En de winnaar van de maand mei is…

Elke maand maken we een keuze uit alle inzendingen die binnengekomen zijn. Dit is de winnaar van de maand mei.

Maatje van de maand mei

Maatje van de maand mei

 

 De jonge kunstenaar die dit werk maakte, wordt persoonlijk op de hoogte gebracht. Alle andere inzendingen krijgen een plekje in onze digitale Facebookgalerij.

Ondertussen loopt de wedstrijd gewoon verder. Kom dus zeker eens een kijkje nemen in de tentoonstelling! De winnaar van de maand juni wordt begin juli bekend gemaakt.